نقش آگاهی و شناخت زیست محیطی در ایجاد اکوتوریسم پایدار (مطالعه موردی: شهرستان ایلام)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه جغرافیا و برنامه ریزی شهری، دانشکده جغرافیا، دانشگاه باختر، ایلام، ایران. *(مسوول مکاتبات)

چکیده

دوران معاصر دوران افزایش آگاهی­های زیست­محیطی و توجه بر نقش محیط زیست سالم و توسعه اکوتوریسم در ارتقاء کیفیت و کمیت حیات انسان و طبیعت است. عوامل بسیاری در توفیق طرح­ها و برنامه­های مرتبط با محیط زیست سالم و حفظ منابع طبیعی ایفای نقش می­کنند. نیروی انسانی یکی از مهم­ترین آن­ها می­باشد و با توجه به تأثیر انسان بر محیط اطراف خود، به طور کلی یکی از مهم­ترین اقدامات برای رفع مشکلات زیست­محیطی، توسعه اکوتوریسم و منابع طبیعی، ارتقاء فرهنگ عمومی در این زمینه است، که این خود نیازمند آموزش درباره محیط زیست می­باشد. بنابراین، هدف از انجام پژوهش حاضر بررسی نقش آگاهی و شناخت زیست­محیطی در ایجاد اکوتوریسم پایدار می­باشد.
جامعه آماری این تحقیق مردم شهرستان ایلام تشکیل می­دهد که تعداد 383 نفر از آن­ها طبق جدول کرجسی مورگان به صورت تصادفی ساده انتخاب و بین آن­ها پرسش­نامه پژوهش توزیع شده است. پرسش­نامه پژوهش محقق ساخته است که روایی و پایایی آن با استفاده از تحلیل عاملی تأییدی مورد تایید قرار گرفت. تجزیه و تحلیل داده­ها با استفاده از آزمون­های همبستگی و T یک­طرفه در نرم­افزار LISREL انجام شد. نتایج حاصل از بررسی فرضیه­ها نشان داد که سواد و آگاهی زیست­محیطی با ایجاد اکوتوریسم پایدار در بین مردم شهرستان رابطه مثبت و معناداری وجود دارد، هم­چنین، بین میزان استفاده از وسایل ارتباط جمعی بر رفتار مردم در قبال ایجاد اکوتوریسم پایدار رابطه مثبت و معناداری وجود دارد.

کلیدواژه‌ها


 

 

 

 

 

پایداری، توسعه و محیط زیست، دوره دوم، شماره 2، بهار 98

نقش آگاهی و شناخت زیست محیطی در ایجاد اکوتوریسم پایدار

(مطالعه موردی: شهرستان ایلام)

 

پاکزاد آزادخانی[1]*

Pakzad540azad@gmail.com

چکیده

دوران معاصر دوران افزایش آگاهی­های زیست­محیطی و توجه بر نقش محیط زیست سالم و توسعه اکوتوریسم در ارتقاء کیفیت و کمیت حیات انسان و طبیعت است. عوامل بسیاری در توفیق طرح­ها و برنامه­های مرتبط با محیط زیست سالم و حفظ منابع طبیعی ایفای نقش می­کنند. نیروی انسانی یکی از مهم­ترین آن­ها می­باشد و با توجه به تأثیر انسان بر محیط اطراف خود، به طور کلی یکی از مهم­ترین اقدامات برای رفع مشکلات زیست­محیطی، توسعه اکوتوریسم و منابع طبیعی، ارتقاء فرهنگ عمومی در این زمینه است، که این خود نیازمند آموزش درباره محیط زیست می­باشد. بنابراین، هدف از انجام پژوهش حاضر بررسی نقش آگاهی و شناخت زیست­محیطی در ایجاد اکوتوریسم پایدار می­باشد.

جامعه آماری این تحقیق مردم شهرستان ایلام تشکیل می­دهد که تعداد 383 نفر از آن­ها طبق جدول کرجسی مورگان به صورت تصادفی ساده انتخاب و بین آن­ها پرسش­نامه پژوهش توزیع شده است. پرسش­نامه پژوهش محقق ساخته است که روایی و پایایی آن با استفاده از تحلیل عاملی تأییدی مورد تایید قرار گرفت. تجزیه و تحلیل داده­ها با استفاده از آزمون­های همبستگی و T یک­طرفه در نرم­افزار LISREL انجام شد. نتایج حاصل از بررسی فرضیه­ها نشان داد که سواد و آگاهی زیست­محیطی با ایجاد اکوتوریسم پایدار در بین مردم شهرستان رابطه مثبت و معناداری وجود دارد، هم­چنین، بین میزان استفاده از وسایل ارتباط جمعی بر رفتار مردم در قبال ایجاد اکوتوریسم پایدار رابطه مثبت و معناداری وجود دارد.

واژه­های کلیدی: آگاهی زیست محیطی، سواد زیست­محیطی، رسانه­های جمعی، اکوتوریسم، شهرستان ایلام.

 

 

 

                                                            

 

 

 

 

 


J. Sus. Dev. & Env., Vol 2, No.2, Spring 2019

 

 

 

 


The Role of Awareness and Knowing the Environment in Creating SustainableEcotourism (Case Study: Ilam County)

 

Pakzad Azadkhani [2]*

Pakzad540azad@gmail.com

 

Abstract

Nowadays, environmental awareness and attention to the role of a good environment and the growth of ecotourism have been increasing in order to improve the quality and quantity of life of nature and people. Lots of factors play a role in successful implementing the plans of good clean environment and conserving the natural resources. One of these factors is human resources. Due to the impacts of people on their surroundings, in general, one of the most important actions to solve the environmental problems and to sustainable ecotourism and natural resources is to improve the public culture which it itself requires a good education about the environment. Hence, the aim of this paper is to investigate the role of awareness and knowing the environment in creating sustainable.

The population includes the people of Ilam County that 383 of them were chosen as the sample by Simple Random Sampling according to Determining Sample Krejcie-Morgan Table and they were given the questionnaires which were researcher-made and their reliability and validity were confirmed by the use of Confirmatory Factor Analysis. To analyze the data, the test of correlation and one way T-test were done in LISREL.

The results of hypotheses show that there is a positive meaningful relation between the environmental awareness and education and the creating sustainable in the people of Ilam County. Moreover, there is a positive meaningful relation between the amount of using social media and people’s behaviors towards the creating sustainable.

Keywords: Environmental awareness, Environmental education, Social media, Ecotourism, Ilam County. 

 

 

 

 


زمینه و هدف

 

طبیعت و محیط زیست موهبتی خداوندی است که از مجموعه موجودات، منابع و عوامل و شرایط هماهنگی که در اطراف هر موجود زنده وجود دارد و ادامه حیات به آن وابسته است به وجود می­آید. محیط زیست محل زندگی و تأمین کننده اصلی­ترین نیازهای انسان است و پدیدهای می­باشد که هر روز بر اهمیت آن افزوده می­گردد اما متأسفانه انسان در دوران سلطه­اش بر این کره خاکی به استفاده بی­رویه و بدون برنامه­ریزی از منابع طبیعی، ایجاد آلودگی­های خطرناک در خاک، آب و هوا و از بین بردن توان زیست آن، پرداخته است (1).

مشکلات محیط­زیستی در گام نخست، پیامدهای زیان بار بسیاری برای سلامت فردی انسان دارد و در گام­های بعد توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی او را تحت تأثیر قرار می­دهد. به همین دلیل، نگرانی­های عمومی درخصوص مخاطرات محیط زیست در حال افزایش است. فعالیت­های انسان و تغییرات محیط زیست ارتباط مستقیمی با یکدیگر دارند، بسیاری از فعالیت­های انسان تحت تأثیر تغییرات محیط زیست است و از طرف دیگر این تغییرات به عواقب نامناسبی خصوصاً در زمینة سلامت انسان و از همه مهم­تر کودکان می­انجامد (2). از این­رو، حذف یا دست کم کاهش این تأثیرات و تبدیل آن­ها به تأثیرات با قدرت تخریبی کمتر از وظایف تمامی کشورها و ملت­ها به شمار می­آید (3 و 4). از آن­جا که این مشکلات صرفا به دست بشر ایجاد شده است، مؤثرترین راه­حل برای رفع آن­ها آموزش در سطح جامعه، ارتقای فرهنگ عمومی و وضع قوانین مناسب است (5).

یکی از اشکال مختلف گردشگری اکوتوریسم یا گردشگری طبیعی است که در حقیقت توریسمی بر پایه پایداری محیط زیست با تمرکز اولیه بر تجربه محیط­های طبیعی که عامل ترویج فرهنگ و محیط زیست است می­باشد و امروزه در صنعت گردشگری از جایگاه ویژه­ای برخوردار است.ایران با دارا بودن جاذبه های طبیعی و چشم­اندازهای بکر و آب و هوای مناسب زمینه را برای توسعه اکوتوریسم بیش از جنبه­های دیگر تقویت می­کند. امروزه اکثر نهادهای متولی صنعت گردشگری در کشور­های مختلف و سراسر دنیا به امر گردشگری در طبیعت و در ورای آن به لزوم حفظ محیط زیست بیش از هر زمان دیگری اذعان دارند و اکوتوریسم را فرصتی طلایی برای حراست از محیط زیست می­دانند (6).

احترام به محیط زیست و حفظ آن یک فرهنگ است و فرهنگ نیز آگاهی از شخصیت خود، به عنوان یک موجود متفکر و آگاهی او از روابطش با دیگران و محیط طبیعی است (7). از این­رو مراقبت از محیط زیست، بخش لازمه یک سیاست فرهنگی است و اقتضا دارد بهترین روش­های آموزشی برای آن به کار گرفته شود تا بهره­برداری اصولی و معقول از منابع و داده­های طبیعی صورت گیرد. آموزش محیط زیست، بنیادی ترین شیوه در حفاظت محیط زیست بوده که هدف از آن، یافتن مناسب­ترین و بهترین نظام و شیوه ارائه مطالب و نحوه فعالیت­ها و اجرای ساختاری است که زمینه­ساز ارتقاء آگاهی­های زیست­محیطی در سطح جامعه می­باشد تا از این طریق هر فرد جامعه، خود را از طریق احترام گذاشتن به طبیعت، مسئول در حفظ و حمایت از محیط زیست بداند. همچنین ایجاد موازنه بین لذت بردن بازدید کننده و نیازهای حفاظتی از جاذبه های طبیعی یک ضرورت است. جستجو برای چنین موازنه­ای چیزی است که باید مفهوم و فلسفه دیدار از جاذبه­های طبیعی و زیست محیطی و اکوتوریسم را مشخص نماید (6).

از دهه 1970، دانش و سواد زیست­محیطی را شامل فرصت­هایی جهت مشارکت در علم و عمل دانسته­اند که باعث بهبود محیط زیست (نظیر حفاظت مستقیم یا احیاء محیط زیست­های طبیعی، رفتار مصرف کننده و گفتگوهای عمومی و بین فردی) در جامعه می­گردد (8). در این راستا، تحقیقات گذشته نشان می­دهد که مشارکت فعالانه می­تواند دانش و سواد زیست­محیطی را ترویج داده و بذر رفتار مسئولانه زیست­محیطی را در همه اقشار اجتماعی، پرورش دهد (8). وی و همکاران (9) بیان نمودند که سطح فعلی آگاهی زیست محیطی و رفتاری در میان مردم مالزی، براساس 4 طبقه­بندی مورد سنجش قرار گرفته است: آلودگی آب، آلودگی هوا، مدیریت مواد زاید و تغییرات آب و هوا. دنیز (10) نشان داد که موانع و اصول آموزش و پرورش طراحی پایدار برای کشورهای در حال توسعه به منظور ایجاد محیط، ساختمان­ها و محصولات پایدار در کارگاه­های طراحی توسط مربیان و طراحان حرفه­ای باید در نظر گرفته شوند. مولینا و همکاران(11) نشان دادند که جنسیت، انگیزه­ها و نگرش بر رفتار زیست محیطی دانشجویان اثرگذار هستند. هوشمندان مقدم­فرد و همکاران (12) نشان دادند که نشان داد که دو متغیر تماشای برنامه­های تلویزیونی درباره محیط­زیست و محل سکونت هنرجویان در مجموع 6/66 درصد از احتمال قرار گرفتن هنرجویان در گروه با آگاهی زیاد زیست­محیطی را برآورد می­کنند. هوشمندان مقدم فرد و شمس (13) نشان دادند که بیشتر آموزگاران دارای نگرش مساعدی در زمینه­ی گنجاندن موضوع­های کشاورزی و محیط­زیست در برنامه­های آموزشی هستند و آموزگاران با تجربه پیشین کار کشاورزی نگرش مساعدتری در مقایسه با آموزگاران بدون تجربه کار کشاورزی داشتند و پیشینه­ی تدریس در روستا رابطه­ی مثبت و معنی­دار با نگرش زیست­محیطی داشته و در مقابل سن، پیشینه­ی تدریس کل و سطح تحصیلات با نگرش مورد بحث رابطه­ی معنی­داری نداشتند. خواجه شاهکویی و همکاران(14) به این نتایج دست یافتند که میزان آگاهی­های روستاییان از امور زیست محیطی پیرامون خود در حد متوسطی می­باشد. از سویی مشخص شد که بین سن، تحصیلات، بررسی کتاب، روزنامه و مجله، میزان درآمد سالانه و شرکت در دوره­های آموزشی-ترویجی با سطح آگاهی­های زیست محیطی آنان همبستگی مثبت و معنی­داری وجود دارد. محمدیان و بخشنده (15) در تحقیقی بیان کردند که دانش زیست محیطی تأثیر معناداری روی نگرش زیست­محیطی دارد. پژوهش فرهمند و همکاران (16) هم نشان داد که بین متغیرهای سن، آگاهی زیست­محیطی، فردگرایی، رضایت از زندگی و رفتارهای زیست­محیطی رابطه معنی­داری وجود دارد. صالحی و همکاران (17) معتقدند که نگرش زیست-محور بیش­ترین تاثیر را بر رفتارهای زیست محیطی دارد و پیش­بینی­کننده قوی برای رفتارهای زیست­محیطی است. شبیری و همکاران (18) نشان دادند که آموزش در فضای آزاد تأثیر به سزایی در تغییر رفتار محیطی دانش­آموزان ایجاد خواهد نمود. این تغییر در بین دختران بیش­تر محسوس است. صالحی و قائمی­اصل (19) میزان شناخت دانش­آموزان نسبت به مسایل و مشکلات زیست­محیطی عام، را بالا و نسبت به مسایل و مشکلات زیست­محیطی خاص پایین استنباط کردند. صالحی و پازوکی نژاد (20) سطح دانش زیست­محیطی دانشجویان را نسبتاً بالا ولی میزان این دانش بر حسب نوع دانشکده متفاوت توصیف نمودند. صالحی و امام­قلی (21) نشان دادند که بین سطح تحصیلات و رفتارهای زیست­محیطی رابطه وجود دارد، اما جهت رابطه منفی و معکوس است. اسمعیلی و همکاران (22) نشان دادند که متغیرهای مستقل طریقه کسب اطلاعات، استفاده از مجلات، شرکت در فعالیت­های مرتبط، شرکت در کلاس­­های آموزشی و عضویت در تشکل­های زیست­محیطی بر میزان آگاهی دانش­آموزان نسبت به محیط زیست تأثیر داشته است. ولی متغیرهای جنسیت، پایه تحصیلی، رشته تحصیلی، بعد خانوار، منطقه تحصیلی دانش­آموزان، عضویت در نوع تشکل دانش­آموزی و عضویت یا عدم عضویت در تشکل­های دانش آموزی تأثیری بر میزان آگاهی دانش­آموزان نسبت به محیط زیست نداشته اند. نتایج حاصل از تأثیر جمعی متغیرهای مستقل بر متغیر وابسته نشان داد که متغیرهای مطالعه کتاب­های زیست­محیطی و مقالات زیست­محیطی تأثیرات مثبتی بر میزان آگاهی دانش­آموزان نسبت به محیط­زیست داشته­اند.

بنابراین، آگاهی و دانش زیست­محیطی به عنوان یکی از مهم­ترین شاخص­های نمایش مدنیت ملی که بسیاری از جنبه­های وضعیت زیست محیطی (مانند ملاحظات و رفتار شخصی، توانمندی عمومی و نگرش شهروندان محلی نسبت به جامعه پایدار) را منعکس می­سازند، شایسته بررسی و مطالعه علمی است (20).

با درنظر گرفتن تأثیری که فرد به عنوان مدیریت و سیاست­گذاری فردای جامعه دارند، این پژوهش کمک می­کند تا با اطلاع از میزان آگاهی و شناخت افراد نسبت به محیط زیست و مسایل آن و ارتباط این آگاهی با حفاظت از اکوتوریسم، عوامل موثر در افزایش سطح آگاهی و شناخت زیست­محیطی آن­ها شناخته شود و برنامه آموزشی مناسب­تری به منظور حفاظت از اکوتوریسم و محیط زیست و بهره­برداری پایدار از آن برای آنان تدوین گردد. بنابراین محقق با انتخاب این عنوان و انجام تحقیق امیدوار است بتواند با استفاده از این تحقیق، نتیجه­گیری­های قابل قبول و مفیدی برای تمامی افراد ذی­ربط، ذی نفع و ذی­علاقه و هم­چنین دست­اندرکاران امر آموزش و پرورش ارایه نماید. به همین دلیل مسأله دانش و آگاهی زیست­محیطی و رابطه آن با حفاظت از اکوتوریسم موضوع تحقیق حاضر قرار گرفته است.

شهرستان ایلام یکی از شهرستان­های استان ایلام است که در غرب کشور قرار دارد. این شهرستان دارای جلوه­ها و مناظر بی­نظیری است. طبیعت متنوع با کوه­های مرتفع و پوشش جنگلی همه نشانگر اهمیت این منطقه از نظر زیست­محیطی است. با وجود این، افزایش جمعیت شهر، بهره­برداری بی­رویه از منابع طبیعی، آتش­سوزی­های گسترده سال­های اخیر، سیل، افزایش مصرف انرژی منجر شده که این شهر نیز از خطرات و تهدیدات زیست محیطی جهانی در امان نماند. موارد ذکر شده گوشه­ای از مشکلات و مسایل زیست­محیطی در استان و به­خصوص شهرستان ایلام است و این حاکی از اهمیت انجام مطالعات زیست­محیطی در منطقه است. بنابراین پژوهش حاضر قصد دارد ضمن تأکید بیش­تر بر حفاظت از محیط زیست رابطه بین آگاهی­ها و دانش زیست­محیطی با ایجاد اکوتوریسم در شهرستان ایلام را مورد بررسی قرار دهد.

مبانی نظری

سواد زیست محیطی

در دانش­نامه جامع ویکیپدیا چنین آمده است: «سواد زیست محیطی توان درک نظام­های طبیعی است که زندگی ما را بر سیاره­ی زمین ممکن می­سازد؛ و جامعه­ی برخوردار از سواد زیست­محیطی جامعه­ای پایدار است که محیط طبیعی­اش را نابود نمی­کند چرا که می­داند حیاتش وابسته به این محیط است» (23).

یونسکو (1989) سواد زیست­محیطی آموزش عملی پایه­ای برای همه مردم است که برای آن­ها دانش، مهارت­ها و انگیزه­های مقدماتی را فراهم می­کند تا بتوانند نیازهای زیست­محیطی خود را برطرف نمایند و به توسعه­ی پایدار کمک کنند. سواد زیست­محیطی"سواد عملی و کاربردی" تلقی می­شود. مودی و هارتل[3]سواد زیست محیطی از افراد می­خواهد که ارتباط بین طبیعت و تأثیرات انسانی روی طبیعت را درک کنند و متوجه پیچیدگی­های موجود در سیستم­های طبیعی شوند (24).

برت[4] (25) سواد زیست­محیطی را درک تعاملات بین سیستم­های طبیعی و سیستم­های اجتماعی انسانی تعریف کرده است. اور[5] (26) سواد زیست­محیطی را درک کردن ارتباط و به هم پیوستگی­مان با محیط­زیست و همچنین داشتن نگرشی مسئولانه در مورد محیط­زیست اطرافمان تعریف کرده است. دویلیبی[6] (27) سواد زیست محیطی را مهارت دریافت دانش از طبیعت، فهمیدن اصول اساسی اکولوژی و زندگی کردن هماهنگ با این اصول تعریف کرده است. دیزینجر و راث[7] (28) سواد زیست­محیطی دانش عمومی در مورد محیط زیست را با توانایی به کارگیری این دانش در زندگی روزمره تلفیق می­کند.

وولک و مکبث[8] (29) سواد زیست محیطی شامل شش مولفه اصلی می­باشد: دانش زیست­محیطی، دانش سیاسی- اجتماعی، دانش مسائل زیست­محیطی، مهارت­های عاطفی، مهارت­های شناختی و رفتارهای مسئولانه­ی زیست محیطی می­باشد.

تعریف آخر همچون تعاریف بالا بر درک و دانش تأکید دارد چون در این تعریف: سواد زیست­محیطی موضوع یک سلسله اعمال، فعالیت­ها و احساس­ها (نگرش­ها) است که ریشه در دانش عمیق دارد. همان­طور که خواندن طبیعت ثانوی باسوادن است، تفسیر و تحلیل و عمل برای حفظ محیط­زیست هم باید طبیعت ثانوی شهروندی باشد که از سواد زیست­محیطی برخوردار است. از این حد نیز نباید فراتر رفت و نه تنها زبان محیط­زیست را فهمید، بلکه دستور زبان، ادبیات و معانی بیان آن را هم باید آموخت؛ و این به معنای درک اصول علمی و تکنولوژیکی، نظام­های ارزشی و نهادی و اجتماعی محیط­زیست و کنش­ها و واکنش­های معنوی (اخلاقی)، زیباشناختی، و عاطفی است که محیط­زیست در همه­ی ما برمی­انگیزد (30).

آگاهی­هایزیست­محیطی

به وجودآمدن آگاهی­های زیست­محیطی به اواخر دهة 1960 در کشورهای غربی برمی­گردد. این آگاهی­ها در ابتدا منحصراً مختص کشورهای غربی بود. زمانی که جنگ سرد به پایان رسید و مشکلات زیست محیطی تهدید جدید جهانی برای حیات انسان به شمار آمد، آگاهی­های زیست محیطی در سطح جهان در دهة 1980رشد یافت (31) یکی از پیش­فرض­های اساسی در مطالعات محیط زیست این است که بسیاری از مشکلات زیست­محیطی را می­توان با افزایش آگاهی عمومی در مورد محیط زیست برطرف کرد (32). به عبارت دیگر، اعتقاد بر این است که آگاهی زیست­محیطی کلید حل بسیاری از مشکلات زیست­محیطی است (33). ازاین­رو آگاهی، فرآیندی قلمداد می­شودکه سازماندهی، تعبیر، تفسیر و ارتباط اطلاعات را از طریق حواس جمع­آوری به دست می­آید (34). امروزه پژوهشگران بر این باورند که افزایش آگاهی عمومی زیست­محیطی می­تواند مسایل و مشکلات زیست­محیطی را کاهش دهد و منجربه رفتارهای مسئولانه در برابر محیط­زیست شود. یک رفتار مخرب زیست­محیطی در مکان و زمانی معین می­تواند تأثیرات ناخواستة فراوانی در سایر مکان­ها و زمان­ها داشته باشد و صدمات جبران­ناپذیری بر اکوسیستم­های آینده و بر زندگی نسل­های فردا وارد آورد. در چنین شرایطی دستیابی به توسعة پایدار ناممکن به نظر می­رسد، چراکه رابطه­ی بین توسعه­ی پایدار و محیط زیست رابطه­ای دوسویه است و غفلت از محیط­زیست مانع از دستیابی به اهداف توسعه می­شود (35). کسب آگاهی زیست­محیطی نخستین گام در راه پایداری، است و اساساً شرط بقای آینده بشریت آگاهی زیست­محیطی، توانایی فهم اصول شناخت محیط­زیست و زندگی کردن بر پایه­ی آن­ها است (36). گامبرون و سویتزکی آگاهی زیست­محیطی را توانایی فرد در درک و ارزیابی تأثیرگذاری جامعه بر بوم­سازگان (اکوسیستم) تعریف می­کنند، به صورتی که این آگاهی در قالب درک مسایل مربوط به محیط زیست و منشأ به وجود آمدن آن­ها و پیامدهای ناشی از آن مسائل جلوه گر می­شود (37). آن­گونه که کایزر و همکاران (1999) نیز بیان کرده­اند: افرادی که آگاهی­های بیشتری راجع به محیط زیست دارند، حساسیت بیش­تری نیز نسبت به محیط زیست اطراف خود دارند. پس به احتمال زیاد این افراد دارای نگرش مثبت­تری به محیط زیست هستند، و رفتارهای آنان در جهت حفظ محیط خواهد بود (13).

حفاظتازمحیط زیست

به هرگونه عملیاتی که برای نگهداری محیط زیست یا جلوگیری از تخریب آن صورت می‌گیرد، حفاظت از محیط زیست گفته می‌شود (38). حفاظت از محیط زیست، عبارتست از تلاشی که به منظور حفظ سلامتی محیط و انسان‌ها، در سطوح شخصی، سازمانی یا دولتی، از محیط طبیعی محافظت می‌کند. با توجه به رشد جمعیت و تکنولوژی، محیط بیوفیزیکی گاهی اوقات نادیده گرفته می‌شود. این موضوع باید به رسمیت شناخته شود و دولت‌ها باید محدودیت‌هایی علیه فعالیت‌های تخریب محیط زیست ایجاد کنند. از سال ۱۹۶۰، جنبش‌های فعال زیست‌محیطی ایجاد شده‌اند که از مسایل مختلفی در این زمینه اطلاع دارند. هیچ توافقی در مورد میزان اثر فعالیت‌های انسانی بر روی محیط زیست وجود ندارد و اقدامات حفاظتی گاهی مورد انتقاد قرار می‌گیرند. مؤسسات علمی اکنون دوره‌های آموزشی را پیشنهاد می‌دهند، مثل مطالعات زیست‌محیطی، مدیریت محیط زیست و مهندسی محیط زیست، که تاریخچه و روش‌های حفاظت از محیط زیست را آموزش می‌دهند. حفاظت از محیط زیست احتیاج به توجه، به فعالیت‌های مختلف انسانی دارد. تولید زباله، آلودگی هوا و از بین رفتن تنوع زیستی (ناشی از معرفی گونه‌های مهاجم و گونه‌های در حال انقراض) بعضی از موارد مرتبط با حفاظت محیط زیست هستند. حفاظت از محیط زیست تحت تأثیر سه فاکتور در هم آمیخته است: قوانین زیست‌محیطی، اخلاق و آموزش و پرورش. هر کدام از این سه فاکتور، هم در سطح تصمیمات بین‌المللی و هم در سطح ارزش‌های رفتاری و شخصی، بر محیط زیست تأثیر می‌گذارند. برای این­که حفاظت از محیط زیست به واقعیت تبدیل شود، مهم است که جوامع، در این زمینه‌ها پیشرفت کرده و تصمیمات زیست‌محیطی را اتخاذ کنند (39).

اکوتوریسم و پایداری

اکوتوریسم یا بوم گردی زیر مجموعه ای از صنعت عظیم گردشگری است که با وجود منابع اکولوژیکی، عرصه­های طبیعی و چشم­اندازهای زیبا امکان پذیر می­باشد. این نوع گردشگری در محیط طبیعی حساس و آسیب­پذیر روی می­دهد(40). اکوتوریسم اثرات مخرب کمی بر طبیعت وارد ساخته و به­صورت مستقیم و غیر مستقیم از طریق ایجاد ممر درآمد برای اهالی محلی باعث حفظ میراث طبیعی و حیات وحش آن منطقه می­گردد. این نوع گردشگری به معنی سفر و لذت بردن از جلوه­ها و مناطق شگفت انگیز زندگی طبیعی و آشنایی با فرهنگ محلی بدون آسیب رساندن به آن­ها است (41).

اکوتوریسم[9] در زبان فارسی و به­صورت عامیانه معادل طبیعت­گردی است که در ارتباط با مسایلی نظیر پوشش گیاهی، جامعه جانوری، زمین­شناسی، اکوسیستم منطقه و مردمی که در آن منطقه زندگی می­کنند، می­باشد. اکوتوریسم فعالیت­های فراغتی انسان را عمدتاً در طبیعت امکان­پذیر می­کند و مبتنی بر مسافرت­های هدفمند توأم با برداشت­های فرهنگی، معنوی، دیدار و مطالعه­ی جاذبه­های طبیعی و بهره­گیری و لذت­جویی از پدیده­های متنوع آن است. در واقع طبیعت­گردی نوعی از گردشگری پایدار مبتنی بر طبیعت است که شامل مسایل آموزشی در زمینه­ی محیط­زیست طبیعی می­باشد و بر پایداری اکولوژیکی تأکید دارد. بر اساس این تعریف طبیعت­گردی ابزاری در جهت حفاظت از منابع طبیعی و توسعه­پایدار به شمار می­رود (42). اکوتوریسم بسته به چشم­انداز و اولویت دولت و گردشگری می­تواند به عنوان یک فلسفه، یک استراتژی، یک محصول، یک اقدام بازاریابی، یا شکلی از مسافرت دیده می­شود (43).

اولین تعریف جامع و کوتاه که توسط انجمن بین­المللی اکوتوریسم در سال 1990 ارایه شده عبارت است از سفر مسئولانه به مناطق طبیعی به منظور حفاظت از محیط زیست و بهبود اوضاع اقتصادی جوامع محلی (44).

تفاوتی که در تعریف اکوتوریسم و توریسم طبیعی باید بیان نمود این است که در واقع بوم گردی سفری مسئولانه به نواحی و عرصه های منابع طبیعی با رویکرد حفاظت از محیط زیست و حمایت از رفاه مردم محلی است. این صنعت می­تواند در تعاملی تنگاتنگ با جوامع محلی به پایداری منابع طبیعی و ایجاد معیشت پایدار کمک کند. بوم گردی به عنوان یکی از ابزارهای مناسب در فرآیند توسعه پایدار قادر است رشد اقتصادی را به روند حفاظت از منابع طبیعی پیوند دهد(45). ولی توریسم طبیعی بیش­تر جنبه سرگرمی داشته و هدف تنها سیاحت در عرصه های طبیعی و تماشای جلوه های بی نظیر طبیعت بوده و حفاظت از این منابع و چشم اندازها جزء رویکرد اصلی این نوع گردشگری محسوب نمی­شود و تنها تلاش می­گردد تا این گردشگران اثرات مخرب کمی بر اکوسیستم داشته باشند (46).

روش بررسی

پژوهش حاضر به روش پیمایش انجام شد و گردآوری اطلاعات آن با استفاده از شیوه اسنادی و پرسش­نامه­ای صورت گرفت. جامعه آماری تحقیق حاضر، مردم شهرستان ایلام می­باشد که تعداد 383 نفر از آن­ها به استفاده از جدول کرجسی مورگان ]برای جامعه آماری بالای 1000 نفر تعداد نمونه 383 نفر خواهد بود (47)[ انتخاب شده است. شیوه نمونه­برداری در این تحقیق تصادفی ساده است. برای این منظور تعدادی از نواحی مختلف شهرستان را به صورت تصادفی انتخاب و پرسش­نامه پژوهش بین کسانی که حاضر به همکاری بودند به صورت تصادفی ساده توزیع شد. پرسش­نامه ابزار اندازه­گیری در این پژوهش پرسش­نامه است که با استفاده از مقالات پیشین طراحی و متناسب­سازی شد. روایی و پایایی آن با استفاده از آزمون تحلیل عاملی تأییدی و آلفای کرونباخ مورد بررسی قرار گرفت که در ادامه پژوهش ارایه شده است. با توجه به نتایج به دست آمده می­توان بیان کرد که پرسش­نامه مورد استفاده از روایی و پایایی قابل قبولی برخوردار است. برای بررسی متغیرها و فرضیات در این تحقیق، از آماره­های توصیفی (فراوانی، درصد فراوانی، میانگین، انحراف معیار و...) و استنباطی (آزمون­های T یک­طرفه و همبستگی) در نرم افزار Lisrel استفاده شد. مدل­های اندازه­گیری متغیرهای پژوهش توسط معادلات ساختاری انجام شده است. در جدول (1) نتایج تحلیل عاملی تأییدی برای پرسش­نامه پژوهش آمده است.


 

 

جدول1- نتایج تحلیل عاملی تأییدی برای پرسش­نامه پژوهش

Table 1- The results of Confirmatory Factor Analysis for the research's questionnaires

متغیر

AGFI

GFI

p-value

RMSEA

رفتار حفاظت از اکوتوریسم

0.66

0.67

0.000

0.191

سواد زیست محیطی

0.77

0.85

0.000

0.149

آگاهی زیست­محیطی

0.85

0.95

0.000

0.156

رسانه­های جمعی

0.86

0.95

0.000

0.150

 

 

 

با نگاهی بر خروجی لیزرل در جدول فوق متوجه می­شویم که مدل­های اندازه­گیری متغیرهای پژوهش با توجه به سطح معنی­داری به دست آمده دارای مدل­ها مناسبی می­باشند. چرا که مقدار REMESA آن کم بوده و مقدار AGFI و AFI در سطح قابل قبولی هستند. بار عاملی تمام سؤال­ها با چشم­پوشی از موارد اندک بیش­تر از 0.3 می­باشد، بنابراین تمامی ابعاد تحقیق، تأیید می­شوند.

تجزیه و تحلیل داده­ها

آمار توصیفی اطلاعات جمعیت­شناختی حاکی از آن داشت که
سن اکثریت پاسخگویان بین (30-20) سال، 48 درصد مرد و 52 درصد زن در میان پاسخگویان و 7/58 درصد مجرد و 3/41 درصد متأهل در میان پاسخگویان است. تحصیلات اکثر پاسخگویان لیسانس و محل زندگی 7/58 درصد در شهر و3/41 درصد در روستا می­باشد. عمده پاسخگویان بیکار و درآمد اکثر پاسخگویان در حد متوسط و کم است.

هم­چنین میانگین به دست آمده برای هر یک از متغیرهای تحقیق با یکدیگر متفاوت است اما همگی متغیرها میانگین بالاتر از میانگین موردنظر تحقیق را دارند.

 

 

 

 

شکل 1- نمودار میانگین نظرات مردم شهرستان در مورد هر یک از متغیرها

Figure 1-The chart of mean of people's opinions in the county regarding each of variables


مدل ساختاری فرضیه های پژوهش

دراین تحقیق نقش آگاهی زیست محیطی شهروندان ایلامی در حفاظت از اکوتوریسم مورد بررسی قرار گرفته است. که بررسی فرضیات مرتبط با این موضوع از طریق آزمون همبستگی صورت گرفته است. در ادامه مدل ساختاری فرضیه­های پژوهش در حالت استاندارد و ضریب معناداری ارایه شده است.

 

 

 

 

 

شکل 2- مدل در حالت تخمین استاندارد

Figure 2- The modal estimating the standards

 

 

 

 

 


شکل 3- مدل در حالت ضرایب معناداری

Figure 3- The modal of meaningfulness coefficients

 

 

 

بررسی فرضیه های پژوهش و نتیجه­گیری درباره آن

فرضیه اول: بین آگاهی زیست­محیطی مردم و ایجاد اکوتوریسم پایدار رابطه مثبت و معناداری وجود دارد.

 

فرضیات آماری آزمون عبارتند از :

 = H0 بین آگاهی زیست­محیطی مردم و ایجاد اکوتوریسم پایدار رابطه مثبت و معناداری وجود ندارد.

 = H1 بین آگاهی زیست­محیطی مردم و ایجاد اکوتوریسم پایدار رابطه مثبت و معناداری وجود دارد.

 

 


جدول 2- نتایج حاصل از تحلیل مدل معادلات ساختاری: فرضیه اول

Table 2- The results of analyzing the model of structural equations: hypothesis 1

ضریب استاندارد

T-value

متغیر مستقل

متغیر وابسته

نتیجه آزمون

59/0

62/6

آگاهی زیست­محیطی مردم

ایجاد اکوتوریسم پایدار

رد H0

 

 

 

H1 مدعی این است که بین آگاهی زیست­محیطی مردم و ایجاد اکوتوریسم پایدار رابطه مثبت و معناداری وجود دارد. بر اساس جدول فوق ضریب استاندارد بین دو آگاهی زیست­محیطی مردم و حفاظت از اکوتوریسم برابر با 59/0  است، و با توجه به t بدست آمده (62/6)  که بزرگتر از 1.96 می­باشد، لذا H0 رد و H1 تأیید می­گردد. پس می­توان نتیجه گرفت که بین آگاهی زیست­محیطی مردم و ایجاد اکوتوریسم پایدار رابطه مثبت و معناداری وجود دارد.

فرضیه دوم: بین شناخت زیست­محیطی مردم با استفاده از منابع طبیعی و ایجاد اکوتوریسم پایدار رابطه مثبت و معناداری وجود دارد.

فرضیات آماری آزمون عبارتند از :

 = H0بین سواد زیست­محیطی مردم با ایجاد اکوتوریسم پایدار رابطه مثبت و معناداری وجود ندارد.

 = H1بین سواد زیست­محیطی مردم با ایجاد اکوتوریسم پایدار رابطه مثبت و معناداری وجود دارد.

 

 


جدول 3- نتایج حاصل از تحلیل مدل معادلات ساختاری: فرضیه دوم

Table 3- The results of analyzing the model of structural equations: hypothesis 2

ضریب استاندارد

T-value

متغیر مستقل

متغیر وابسته

نتیجه آزمون

41/0

10/6

سواد زیست­محیطی

ایجاد اکوتوریسم پایدار

رد H0

 

 

H1 مدعی این است که بین سواد زیست­محیطی مردم با ایجاد اکوتوریسم پایدار رابطه مثبت و معناداری وجود دارد. بر اساس جدول فوق ضریب استاندارد بین دو متغیر سواد زیست­محیطی و حفاظت از اکوتوریسم برابر با 41/0 است، و با توجه به t به­دست آمده (10/6)  که بزرگتر از 1.96 می­باشد، لذا H0 رد و H1 تأیید می­گردد. پس می­توان نتیجه گرفت که بین سواد زیست­محیطی مردم با ایجاد اکوتوریسم پایدار رابطه مثبت و معناداری وجود دارد. از این رو فرضیه دوم پژوهش مورد تأیید است.


فرضیه سوم: بین میزان استفاده از وسایل ارتباط جمعی بر رفتار مردم در قبال ایجاد اکوتوریسم پایدار رابطه مثبت و معناداری وجود دارد.

فرضیات آماری آزمون عبارتند از :

 = H0بین میزان استفاده از وسایل ارتباط جمعی بر رفتار مردم در قبال ایجاد اکوتوریسم پایدار رابطه مثبت و معناداری وجود ندارد.

 = H1بین میزان استفاده از وسایل ارتباط جمعی بر رفتار مردم در قبال ایجاد اکوتوریسم پایدار رابطه مثبت و معناداری وجود دارد.

 

 


 

 

 

جدول 4- نتایج حاصل از تحلیل مدل معادلات ساختاری: فرضیه سوم

Table 4- The results of analyzing the model of structural equations: hypothesis 3

ضریب استاندارد

T-value

متغیر مستقل

متغیر وابسته

نتیجه آزمون

28/0

40/4

میزان استفاده از وسایل ارتباط جمعی

ایجاد اکوتوریسم پایدار

رد H0

 

 

 

H1 مدعی این است که بین میزان استفاده از وسایل ارتباط جمعی بر رفتار مردم در قبال ایجاد اکوتوریسم پایدار رابطه مثبت و معناداری وجود دارد.بر اساس جدول فوق ضریب استاندارد بین دو متغیر میزان استفاده از وسایل ارتباط جمعی و حفاظت از اکوتوریسم برابر با 28/0 است، و با توجه به t بدست آمده (40/4) که بزرگتر از 1.96 می­باشد، لذا H0 رد و H1 تأیید می­گردد. پس می­توان نتیجه گرفت که بین میزان استفاده از وسایل ارتباط جمعی بر رفتار مردم در قبال ایجاد اکوتوریسم پایدار رابطه مثبت و معناداری وجود دارد. از این رو فرضیه سوم پژوهش مورد تأیید است.

بحث و نتیجه گیری

مسأله دانش و آگاهی زیست­محیطی مردم و رابطه آن با رفتار ایجاد اکوتوریسم پایدار هدف پژوهش حاضر بود. که در محدوده شهرستان ایلام مورد بررسی قرار گرفت. این شهرستان به لحاظ نوع توپوگرافی و طبیعت کوهستانی دارای جلوه­ها و مناظر بی­نظیری است که گردشگران و طبیعت­گردان زیادی را به خود جذب می­نماید. طبیعت متنوع، کوه­های مرتفع و پوشش جنگلی، زیستگاه­های جانوران و ... همه نشانگر اهمیت این منطقه از نظر زیست­محیطی است. با وجود این، افزایش جمعیت، بهره برداری بی­رویه از منابع طبیعی، آتش سوزی­های گسترده سال­های اخیر، سیل، افزایش مصرف انرژی منجر شده که این شهرستان نیز از خطرات و تهدیدات زیست محیطی جهانی در امان نماند. در این پژوهش برای بررسی وضعیت شناخت و آگاهی زیست­محیطی مردم این شهرستان و ارتباط این دو متغیر با رفتار ایجاد اکوتوریسم پایدار سه فرضیه مطرح شد. نتایج حاصل از بررسی این فرضیات حاکی از آن داشت که سواد زیست­محیطی با رفتار ایجاد اکوتوریسم پایدار رابطه مثبت و معناداری دارد. نتیجه این فرضیه با پژوهش­های آزمون فرضیات نشان داد که بین سواد زیست­محیطی، آگاهی زیست­محیطی و استفاده از رسانه­های جمعی با حفاظت از اکوتوریسم و منابع طبیعی رابطه مثبت و معناداری وجود دارد. این نتایج با پژوهش­های وی و همکاران (2016)، مولینا و همکاران (2013)، محمدیان و بخشنده (1393)، فرهمند و همکاران (1393)، صالحی و همکاران (1392)، شبیری و همکاران (1392)، صالحی و قائمی اصل (1392)، صالحی و پازوکی نژاد (1392)، و اسمعیلی و همکاران (1389) هم­راستا می­باشند. بنابراین با توجه به نتیجه به دست آمده و نتایج پژوهش­های دیگران می­توان بیان نمود که آگاهی زیست­محیطی در رفتارها، نگرش و حفاظت محیط زیست تأثیر مثبت و معناداری دارد. بنابراین با افزایش آگاهی درباره محیط زیست اهمیت محیط زیست و حفظ آن نیز از دیدگاه افراد بیش­تر می­شود.

یکی دیگر از نتایج پژوهش وجود رابطه مثبت و معنادار بین سواد زیست­محیطی و رفتار ایجاد اکوتوریسم پایدار می­باشد. این نتیجه با پژوهش­های مذکور هم­راستا می­باشد. افزایش سواد زیست­محیطی یا آگاهی زیست­محیطی خاص در بین افراد آن­ها موظف به بروز رفتارهای حفاظتی، مسئولانه و در نتیجه گام برداشتن در راستای توسعه پایدار موظف خواهد نمود و حفظ منابع طبیعی را از نیازهای اساسی خود و آیندگان می­دانند.

نتیجه نهایی این پژوهش وجود رابطه مثبت و معنادار بین میزان استفاده از وسایل ارتباط جمعی و رفتار مردم در قبال ایجاد اکوتوریسم پایدار می­باشد. این نتیجه با پژوهش­های هوشمندان مقدم­فرد و همکاران (1395)، خواجه شاهکویی و همکاران (1394) و اسمعیلی و همکاران (1389) مطابقت دارد. در تشریح این نتیجه باید گفت که نقش رسانه­ها و وسایل ارتباط جمعی در آگاهی و فرهنگ­سازی حفظ محیط زیست و توسعه اکوتوریسم را نباید نادیده گرفت و شاید به جرئت بتوان گفت بدون وجود رسانه­ها و وسایل ارتباط جمعی دستیابی به توسعه پایدار و اکوتوریسم پایدار پیش نخواهد رفت. وسایل ارتباط جمعی با فراهم ساختن زمینه­های شناخت و آگاهی، تبلیغات، فرهنگ­سازی به افراد انگیزه می­دهد تا در جهت حفظ منابع طبیعی و توسعه رفتار مسئولانه داشته باشند.

اما این نتیجه با پژوهش صالحی و اما­قلی (1390) مطابقت ندارد چرا که ایشان بین سواد و رفتار زیست محیطی به رابطه معکوس دست یافتند. بنابراین با توجه به نتایج حاصل از پژوهش­ حاضر و پژوهش­های پیشین مذکور می­توان بیان کرد که سواد و آگاهی زیست محیطی با رفتارهای ایجاد اکوتوریسم پایدار و منابع طبیعی رابطه مثبت و معناداری دارد.

پیشنهادات

با توجه به نتایج حاصل از بررسی فرضیات می­توان پیشنهادهای زیر را ارایه نمود:

- برای ایجاد شناخت و دانش زیست محیطی که از عوامل مؤثر بر رفتارهای مسئولانه زیست محیطی هستند، باید شناخت و دانش مردم نسبت به محیط زیست ارتقا یابد. این امر از طریق آموزش­های همگانی با استفاده از وسایل ارتباط جمعی و برگزاری کلاس های آموزشی و همایش­های زیست محیطی امکان پذیر است. لذا بهتر است متولیان امور محیط زیست، از جمله سازمان محیط زیست، شهرداری و سایر ارگان­های مرتبط با امور محیط زیست اقدام به برگزاری کلاس های آموزشی و همایش های زیست محیطی نمایند.

- آموزشگران محیط زیست برای ارتقای سطح یادگیری و ماندگار کردن آن (یادداری) از ترکیب استفاده از روش­های مشارکتی و رسانه های نو استفاده کنند . زیرا روش­های ترکیبی ضمن جذب نسل جوان ، آن­ها را وادار به فعالیت های گروهی و تیمی می نماید و هم زمان از مزایای دو روش برخوردار می­کند. هم چنین با توجه به تأثیر نسبتا بالای استفاده از این روش­ها، پیشنهاد می­گردد که آموزش و پرورش، فرهنگ استفاده از این گونه روش­های ترکیبی را در مدارس ترویج نماید و حتی به نوعی الزامی نماید .

- به منظور افزایش آگاهی شهروندان باید زمینه های تعامل و مشارکت ساکنان را در تصمیم­گیری مربوط به محیط زیست، در همة سطوح به ویژه درمورد مدیریت، طراحی، اجرا، ارزیابی طرح­های مربوط به محیط زیست فراهم کرد.

- برای تقویت آگاهی ها در این حوزه، آموزش­های زیست محیطی ازطریق بروشور، ماهنامه و مانند این­ها به شهروندان ارایه شود. همچنین لازم است سطح ارتباطات و تعاملات آن­ها با خارج از محیط به وسیلة نهادهای مدیریت شهری (شورا- شهردار) افزایش یابد.

- تورهای اکوتوریسم مسئولانه برای کارکنان سازمان­های مختلف، دانش­آموزان و دانشجویان و شهروندان ترتیب داده شد تا این افراد با این نوع از گردشگری آشنایی بیش­تری پیدا کنند و نسبت به حفظ منابع طبیعی تلاش بیش­تری نمایند.

- رسانه­های جمعی باید در فرهنگ سازی و آموزش مسایل زیست محیطی و حفظ منابع طبیعی تلاش بیش­تری نماید و برنامه­های متنوع­تری ارایه نماید.

- زمینه­هایی برای تدوین مقالات، پیشنهادات، تألیفات و ابتکار علمی دانش آموزان و دانشجویان در جامعه فراهم گردد و تسهیلاتی به عنوان مشوق کار انگیزشی برای آنان در نظر گرفته شود.

منابع

1-   ادهمی، عبدالرضا، اکبرزاده، الهام، بررسی عوامل فرهنگی موثر بر حفظ محیط زیست شهر تهران (مطالعه موردی مناطق 5 و 18 تهران)، نشریه جامعه­شناسی مطالعات جوانان، 1390، دوره 1، شماره 1، 37-62.

2- Zsuzsanna, F., piko,B., kovacs,S., Uzzoli, A. (2009), Air Pollution Is Bad for my Health: Hungarian Children’s Knowledge of the Role of Environment in Health and Disease, Health & Place 15, PP. 239– 246.

3- Yildiz, N., Yilma, H., Demi, M., & Toy, S. (2011). Effects of personal characteristics on environmental awareness, a questionnaire survey with university campus people in a developing country, Turkey, Scientific Research and Essay, 6(2), 332-340.

4- زاهدین­لباف ، م. اجرای عدالت در مورد محیط زیست بین المللی: حقوق و راه حل­ها، مجلة حقوقی ، نشریة دفتر خدمات حقوقی بین­المللی جمهوری اسلامی ایران، 1383، شمارة 31 ، 185-171.

5-  Alp, E.; Ertepinar, H.; Tekkaya, C.; Yilmaz, A., (2006), A Statistical Analysis of Children’s Environmental Knowledge and Attitude in Turkey, International research in geographic and environmental knowledge, 15(3), PP. 210-223.

6-   مؤمنی، معصومه، اهمیت برنامه­ریزی آموزش­های محیط­زیست در توسعه پایدار اکوتوریسم ایران با استفاده از مدل swot، فصلنامه فضای گردشگری، 1393، سال 3، شماره 11، 67-49.

7-  رضوانی، علی­اصغر،  نقش اکوتوریسم در حفاظت محیط زیست، نشریه­ی سیمای اقتصادی، 1379، شماره 173، 240-234.

8-   North American Association for Environmental Education:Washington, DC

9-  Waia, Choong, Meia, Neo Sau, Rahmalan Ahamadb, Weng (2016), Environmental Awareness and Behaviour Index for Malaysia, Procedia - Social and Behavioral Sciences 222, 668 – 675.

10- Deniz, Deniz, (2016), Sustainable Thinking and Environmental Awareness through Design Education, Procedia Environmental Sciences, Volume 34, 70-79.

11- Vicente-Molina, M. A., Fernández-Sáinz, A. and Izagirre-Olaizola, J. (2013). Environmental knowledge and other variables affecting pro-environmental behaviour: comparison of university students from emerging and advanced countries. Journal of Cleaner Production, 61, 130-138.

12- هوشمندان مقدم فرد، زهرا، اخبار، اسماعیل، شمس، علی، مؤلفه­های اثرگذار بر آگاهی زیست­محیطی هنرجویان کشاورزی زنجان، فصل­نامه پژوهش مدیریت آموزش کشاورزی، 1395، شماره 37، 84-73.

13- هوشمندان مقدم­فرد، زهرا و شمس، علی، عامل­های مؤثر بر نگرش آموزگاران ابتدایی شهر زنجان در گنجاندن آموزش­های کشاورزی و محیط­زیست در برنامه­های درسی، پژوهش مدیریت آموزش کشاورزی،  1394، 34 (7)، 52-40.

14- شاهکویی، علیرضا، نجفی­کانی، علی­اکبر، وصال، زینب، بررسی عوامل مؤثر بر آگاهی‌های زیست‌محیطی روستاییان (مطالعه موردی: دهستان جاغرق در شهرستان بینالود)، 1394، سال ۴، شماره ۱،  شماره پیاپی 9، 85-95.

15- محمدیان، محمود و بخشنده، قاسم، بررسی عوامل مؤثر بر نگرش و قصد خرید سبز مصرف­کنندگان، فصلنامه علمی-پژوهشی مطالعات مدیریت، 1393، 23 (75)، 68-39.

16- فرهمند، مهناز، شکوهی­فر، کاوه، و سیارخلج، حامد، بررسی عوامل اجتماعی مؤثر بر رفتارهای زیست محیطی (مورد بررسی: شهروندان شهر یزد)، مطالعات جامعه­شناختی شهری، 1393، دوره 4، شماره 10، 109-141.

17- صالحی، صادق، پازوکی نژاد، زهرا، امامقلی، لقمان، آموزش و پرورش و محیط زیست (نگرش، آگاهی و رفتارهای زیست محیطی دانش آموزان)، مجله علوم تربیتی دانشگاه شهید چمران اهواز، 1392، دوره 6، سال 20، 190-171.

18- شبیری، سیدمحمد، شمسی پاپکیاده، سیده زهرا، ابراهیمی، هادی، اثرات اجرای برنامه های آموزش زیست محیطی بر طبیعت گردی (مورد مطالعه : دانش آموزان مدارس لنگرود)، مجله برنامه ریزی و توسعه گردشگری، 1392، سال 2، شماره 7، 162-148.

19- صالحی، صادق، قائمی اصل، زهرا، بررسی رابطه آموزش زیست محیطی و رفتارهای حفاظت از محیط زیست (مورد مطالعه: دانش آموزان دبیرستان های دخترانه شهر بابل)، فصلنامه آموزش محیط زیست و توسعه پایدار، 1392، سال 1، شماره 3، 79-67.

20- صالحی، صادق و پازوکی نژاد، زهرا، محیط زیست در آموزش عالی: ارزیابی دانش زیست محیطی دانشجویان دانشگاه های دولتی مازندران، دو فصلنامه مطالعات برنامه ریزی آموزشی، 1392، سال 2، شماره 4، 220-199.

21- صالحی، صادق، امام­قلی، لقمان، مطالعه تجربی رابطه آگاهی و رفتارهای زیست محیطی (مطالعه مناطق شهری و روستایی شهرستان سنندج)، مسائل اجتماعی ایران، 1390، سال 3، شماره 1، 147-121.

22- اسمعیلی، سمیه، میردامادی، مهدی، باقری ورکانه، عباسعلی، بررسی میزان آگاهی دانش آموزان دوره متوسطه شهر تهران از حفاظت محیط زیست، علوم تکنولوژی محیط زیست، 1389، دوره 12، شماره 1، 216-201.

23-Wikipedia, s.v, (2008), environmentalism, 22 feb, www.wikipedia.org.

24- عظیمی، محمد، غلامی، مهدی، رامین آزاد، میلاد، تبیین نشانگرهای سواد زیست محیطی براساس استانداردهای سواد علوم در پروژه 2061 آمریکا. بی جا، 1388.

25- Barrett GW, Peles JD, Odum EP. (1997). Transcending processes and the level of organization concept. BioScience 47(8):531-5

26- Orr, D. (1992). Ecological Literacy: Education and the Transition to a World. SUNY Press: Albany, NY Postmodern

27- Duailibi, M. (2006). Ecological literacy: What are we talking about? Convergence, 39(4), 65-68.

28- Disinger and Roth. (1992). “Environmental and Education Research News.” The Environmentalist. 12(3), pp. 165-168

29-Volk, T., & McBeth, W. (1997). Environmental literacy in the United States.

30- واینر، فیلیپ پی، فرهنگ تاریخ اندیشه ها، مطالعاتی درباره گزیده ای از اندیشه­های اساسی، تهران: سعاد، 1385.

31- درسنر، سیمون، مبانی پایداری، ترجمه : محمود دانشور کاخکی ، سیاوش دهقانیان و فرخ دین­قزلی، انتشارات دانشگاه فردوسی مشهد، 1384.

32-Salehi, s. (2010) People and environment: A Study of Environmental Attitudes and Behaviour in Iran, LAP Lambert Academic Publishing.

33-Barr, S. (2003), strategies for Sustainability: Citizens and Responsible Environmental Behaviour, Area, 35 (3): 227-240.

34- محسنی، منوچهر، بررسی آگاهی­ها، نگرش­ها و رفتارهای اجتماعی و فرهنگی در ایران، معاونت پژوهشی و آموزشی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، تهران، 1379.

35- گراوندی، شهپر و پاپ زن ، عبدالحمید و افشارزاده، نشمیل، مدل­سازی توسعة پایدار زیست محیطی با استفاده از تئوری بنیانی «مورد مطالعه: روستای شروینه شهرستان جوانرود »، مجلة مسکن و محیط روستا،1390، شمارة 136 ، 78-67.

36- فریتیوف، کاپرا، پیوندهای پنهان: تلفیق گستره­های زیست، شناختی و اجتماعی حیات در علم پایداری، ترجمه محد حریری اکبری، تهران: نی، 1386.

38- Salehi, S. (2008). A Study of Factors Underpinning Environmental Attitudes and Behaviours, Phd Dissertation. The University of Leeds.

38- کلیه واژه‌های گروه مهندسی محیط زیست، شرکت ملی صنایع پتروشیمی. بازبینی‌شده در ۱۳ خرداد ۱۳۸۸.

39- دانشنامه رشد، حفاظت محیط زیست،  بازبینی‌شده در ۱۳ خرداد ۱۳۸۸.

40-Heyes, J. (2002).Strategies for ecotourism development in North Quabbin. Available at:http://conservation.forest.ku.ac

41- اشترمهرجردی، اباذر، اکوتوریسم و پایداری :تعاریف، جنبه ها و ویژگی­های آن، جهاد، 1383، شماره 262، 81-74.

42- آزادخانی، پاکزاد و مصطفی جهانبخشی، اکوتوریسم، نگاهی به توسعه­ی پایدار(مطالعه­ی موردی ایلام)، اولین همایش ملی گردشگری ، جغرافیا ومحیط زیست پایدار: دانشکده شهید مفتح همدان، 1392.

43-Stone, Michael J. (2002), Ecotourism and Community Development: Case Studies from Hainan, China, a thesis presented to the University of Waterloo in fulfillment of the thesis requirement for the degree of Master of art in planning.

44- بهرامیان، سمیه، فرصت­ها و چالش­های توسعه­ی اکوتوریسم در شهرستان سمیرم، اولین همایش ملی گردشگری ، جغرافیا ومحیط زیست پایدار: دانشکده شهید مفتح همدان، 1392.

45- بهرامی، اعظم و فرهادیان، همایون، نقش بوم­گردی در معیشت پایدار جوامع محلی و حفظ منابع طبیعی، جهاد، 1382، شماره 258، 34-32.

46- طهماسبی، مریم، و رضایی مقدم، کورش، ناپایداری اکوتوریسم روستایی در استان خوزستان، انسان و محیط زیست، 1389، دوره 8، شماره 4 (15-26)، 3-15.

47- حبیبی، آرش، روش­های پژوهش در علوم رفتاری، پارس مدیر، 1391.

 

 

 

 



1- استادیار گروه جغرافیا و برنامه ریزی شهری، دانشکده جغرافیا، دانشگاه باختر، ایلام، ایران. *(مسوول مکاتبات)

1- Assistant professor of Geograpgy and Urban Planning group, the Geography Faculty, Bakhtar University, Ilam City, Iran. *(Corresponding Author)

[3]- Moody &Hartel

[4]- Barrete

[5]- Orr

[6]- Duailibi

[7]- Disinger& Roth

[8]- Volk &McBeth

[9]- Ecotourism

 

-   ادهمی، عبدالرضا، اکبرزاده، الهام، بررسی عوامل فرهنگی موثر بر حفظ محیط زیست شهر تهران (مطالعه موردی مناطق 5 و 18 تهران)، نشریه جامعه­شناسی مطالعات جوانان، 1390، دوره 1، شماره 1، 37-62.

2- Zsuzsanna, F., piko,B., kovacs,S., Uzzoli, A. (2009), Air Pollution Is Bad for my Health: Hungarian Children’s Knowledge of the Role of Environment in Health and Disease, Health & Place 15, PP. 239– 246.

3- Yildiz, N., Yilma, H., Demi, M., & Toy, S. (2011). Effects of personal characteristics on environmental awareness, a questionnaire survey with university campus people in a developing country, Turkey, Scientific Research and Essay, 6(2), 332-340.

4- زاهدین­لباف ، م. اجرای عدالت در مورد محیط زیست بین المللی: حقوق و راه حل­ها، مجلة حقوقی ، نشریة دفتر خدمات حقوقی بین­المللی جمهوری اسلامی ایران، 1383، شمارة 31 ، 185-171.

5-  Alp, E.; Ertepinar, H.; Tekkaya, C.; Yilmaz, A., (2006), A Statistical Analysis of Children’s Environmental Knowledge and Attitude in Turkey, International research in geographic and environmental knowledge, 15(3), PP. 210-223.

6-   مؤمنی، معصومه، اهمیت برنامه­ریزی آموزش­های محیط­زیست در توسعه پایدار اکوتوریسم ایران با استفاده از مدل swot، فصلنامه فضای گردشگری، 1393، سال 3، شماره 11، 67-49.

7-  رضوانی، علی­اصغر،  نقش اکوتوریسم در حفاظت محیط زیست، نشریه­ی سیمای اقتصادی، 1379، شماره 173، 240-234.

8-   North American Association for Environmental Education:Washington, DC

9-  Waia, Choong, Meia, Neo Sau, Rahmalan Ahamadb, Weng (2016), Environmental Awareness and Behaviour Index for Malaysia, Procedia - Social and Behavioral Sciences 222, 668 – 675.

10- Deniz, Deniz, (2016), Sustainable Thinking and Environmental Awareness through Design Education, Procedia Environmental Sciences, Volume 34, 70-79.

11- Vicente-Molina, M. A., Fernández-Sáinz, A. and Izagirre-Olaizola, J. (2013). Environmental knowledge and other variables affecting pro-environmental behaviour: comparison of university students from emerging and advanced countries. Journal of Cleaner Production, 61, 130-138.

12- هوشمندان مقدم فرد، زهرا، اخبار، اسماعیل، شمس، علی، مؤلفه­های اثرگذار بر آگاهی زیست­محیطی هنرجویان کشاورزی زنجان، فصل­نامه پژوهش مدیریت آموزش کشاورزی، 1395، شماره 37، 84-73.

13- هوشمندان مقدم­فرد، زهرا و شمس، علی، عامل­های مؤثر بر نگرش آموزگاران ابتدایی شهر زنجان در گنجاندن آموزش­های کشاورزی و محیط­زیست در برنامه­های درسی، پژوهش مدیریت آموزش کشاورزی،  1394، 34 (7)، 52-40.

14- شاهکویی، علیرضا، نجفی­کانی، علی­اکبر، وصال، زینب، بررسی عوامل مؤثر بر آگاهی‌های زیست‌محیطی روستاییان (مطالعه موردی: دهستان جاغرق در شهرستان بینالود)، 1394، سال ۴، شماره ۱،  شماره پیاپی 9، 85-95.

15- محمدیان، محمود و بخشنده، قاسم، بررسی عوامل مؤثر بر نگرش و قصد خرید سبز مصرف­کنندگان، فصلنامه علمی-پژوهشی مطالعات مدیریت، 1393، 23 (75)، 68-39.

16- فرهمند، مهناز، شکوهی­فر، کاوه، و سیارخلج، حامد، بررسی عوامل اجتماعی مؤثر بر رفتارهای زیست محیطی (مورد بررسی: شهروندان شهر یزد)، مطالعات جامعه­شناختی شهری، 1393، دوره 4، شماره 10، 109-141.

17- صالحی، صادق، پازوکی نژاد، زهرا، امامقلی، لقمان، آموزش و پرورش و محیط زیست (نگرش، آگاهی و رفتارهای زیست محیطی دانش آموزان)، مجله علوم تربیتی دانشگاه شهید چمران اهواز، 1392، دوره 6، سال 20، 190-171.

18- شبیری، سیدمحمد، شمسی پاپکیاده، سیده زهرا، ابراهیمی، هادی، اثرات اجرای برنامه های آموزش زیست محیطی بر طبیعت گردی (مورد مطالعه : دانش آموزان مدارس لنگرود)، مجله برنامه ریزی و توسعه گردشگری، 1392، سال 2، شماره 7، 162-148.

19- صالحی، صادق، قائمی اصل، زهرا، بررسی رابطه آموزش زیست محیطی و رفتارهای حفاظت از محیط زیست (مورد مطالعه: دانش آموزان دبیرستان های دخترانه شهر بابل)، فصلنامه آموزش محیط زیست و توسعه پایدار، 1392، سال 1، شماره 3، 79-67.

20- صالحی، صادق و پازوکی نژاد، زهرا، محیط زیست در آموزش عالی: ارزیابی دانش زیست محیطی دانشجویان دانشگاه های دولتی مازندران، دو فصلنامه مطالعات برنامه ریزی آموزشی، 1392، سال 2، شماره 4، 220-199.

21- صالحی، صادق، امام­قلی، لقمان، مطالعه تجربی رابطه آگاهی و رفتارهای زیست محیطی (مطالعه مناطق شهری و روستایی شهرستان سنندج)، مسائل اجتماعی ایران، 1390، سال 3، شماره 1، 147-121.

22- اسمعیلی، سمیه، میردامادی، مهدی، باقری ورکانه، عباسعلی، بررسی میزان آگاهی دانش آموزان دوره متوسطه شهر تهران از حفاظت محیط زیست، علوم تکنولوژی محیط زیست، 1389، دوره 12، شماره 1، 216-201.

23-Wikipedia, s.v, (2008), environmentalism, 22 feb, www.wikipedia.org.

24- عظیمی، محمد، غلامی، مهدی، رامین آزاد، میلاد، تبیین نشانگرهای سواد زیست محیطی براساس استانداردهای سواد علوم در پروژه 2061 آمریکا. بی جا، 1388.

25- Barrett GW, Peles JD, Odum EP. (1997). Transcending processes and the level of organization concept. BioScience 47(8):531-5

26- Orr, D. (1992). Ecological Literacy: Education and the Transition to a World. SUNY Press: Albany, NY Postmodern

27- Duailibi, M. (2006). Ecological literacy: What are we talking about? Convergence, 39(4), 65-68.

28- Disinger and Roth. (1992). “Environmental and Education Research News.” The Environmentalist. 12(3), pp. 165-168

29-Volk, T., & McBeth, W. (1997). Environmental literacy in the United States.

30- واینر، فیلیپ پی، فرهنگ تاریخ اندیشه ها، مطالعاتی درباره گزیده ای از اندیشه­های اساسی، تهران: سعاد، 1385.

31- درسنر، سیمون، مبانی پایداری، ترجمه : محمود دانشور کاخکی ، سیاوش دهقانیان و فرخ دین­قزلی، انتشارات دانشگاه فردوسی مشهد، 1384.

32-Salehi, s. (2010) People and environment: A Study of Environmental Attitudes and Behaviour in Iran, LAP Lambert Academic Publishing.

33-Barr, S. (2003), strategies for Sustainability: Citizens and Responsible Environmental Behaviour, Area, 35 (3): 227-240.

34- محسنی، منوچهر، بررسی آگاهی­ها، نگرش­ها و رفتارهای اجتماعی و فرهنگی در ایران، معاونت پژوهشی و آموزشی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، تهران، 1379.

35- گراوندی، شهپر و پاپ زن ، عبدالحمید و افشارزاده، نشمیل، مدل­سازی توسعة پایدار زیست محیطی با استفاده از تئوری بنیانی «مورد مطالعه: روستای شروینه شهرستان جوانرود »، مجلة مسکن و محیط روستا،1390، شمارة 136 ، 78-67.

36- فریتیوف، کاپرا، پیوندهای پنهان: تلفیق گستره­های زیست، شناختی و اجتماعی حیات در علم پایداری، ترجمه محد حریری اکبری، تهران: نی، 1386.

38- Salehi, S. (2008). A Study of Factors Underpinning Environmental Attitudes and Behaviours, Phd Dissertation. The University of Leeds.

38- کلیه واژه‌های گروه مهندسی محیط زیست، شرکت ملی صنایع پتروشیمی. بازبینی‌شده در ۱۳ خرداد ۱۳۸۸.

39- دانشنامه رشد، حفاظت محیط زیست،  بازبینی‌شده در ۱۳ خرداد ۱۳۸۸.

40-Heyes, J. (2002).Strategies for ecotourism development in North Quabbin. Available at:http://conservation.forest.ku.ac

41- اشترمهرجردی، اباذر، اکوتوریسم و پایداری :تعاریف، جنبه ها و ویژگی­های آن، جهاد، 1383، شماره 262، 81-74.

42- آزادخانی، پاکزاد و مصطفی جهانبخشی، اکوتوریسم، نگاهی به توسعه­ی پایدار(مطالعه­ی موردی ایلام)، اولین همایش ملی گردشگری ، جغرافیا ومحیط زیست پایدار: دانشکده شهید مفتح همدان، 1392.

43-Stone, Michael J. (2002), Ecotourism and Community Development: Case Studies from Hainan, China, a thesis presented to the University of Waterloo in fulfillment of the thesis requirement for the degree of Master of art in planning.

44- بهرامیان، سمیه، فرصت­ها و چالش­های توسعه­ی اکوتوریسم در شهرستان سمیرم، اولین همایش ملی گردشگری ، جغرافیا ومحیط زیست پایدار: دانشکده شهید مفتح همدان، 1392.

45- بهرامی، اعظم و فرهادیان، همایون، نقش بوم­گردی در معیشت پایدار جوامع محلی و حفظ منابع طبیعی، جهاد، 1382، شماره 258، 34-32.

46- طهماسبی، مریم، و رضایی مقدم، کورش، ناپایداری اکوتوریسم روستایی در استان خوزستان، انسان و محیط زیست، 1389، دوره 8، شماره 4 (15-26)، 3-15.

47- حبیبی، آرش، روش­های پژوهش در علوم رفتاری، پارس مدیر، 1391.