تحلیل سطوح توسعه‌یافتگی عملکردهای بیابان‌زدایی شهرستان‌های استان یزد با کاربرد مدل اسکالوگرام

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

هیات علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد تاکستان

چکیده

یکی از اهداف مهم انجام طرح­های بیابانزدایی کاهش محرومیت و رفع تبعیض بین مناطق مختلف بوده است. شناخت و تجزیه و تحلیل وضع موجود نواحی مختلف از دیدگاه بیابانزدایی نخستین گام در فرایند توسعه پایدار منطقه­ای و شناخت کمبودها و تنگناها می­باشد.
به­این منظور، این پژوهش تحلیلی با هدف تعیین سطوح توسعه­یافتگی شاخص­های بیابان‌زدایی با استفاده از مدل اسکالوگرام در سطح شهرستان‌های استان یزد انجام پذیرفت و پس از تشکیل ماتریس توسعه واحدهای کاری و برآورد ارزش نهایی، لایه­های اطلاعاتی توسط نرم­افزار Arc view به­دست آمد، و در نهایت نتایج سطح‌بندی شهرستان‌ها در قالب نقشه‌ی پهنه­بندی توسعه‌یافتگی ارائه شد. نتایج به­دست آمده نشان می­دهد که شهرستان‌های ابرکوه، بافق و طبس به ترتیب از وضعیت مناسبی برخوردارند و شهرستان‌های یزد، تفت، مهریز و خاتم از محروم‌ترین شهرستان‌ها از این نظر می‌باشند، با توجه به یافته­ها، اختلاف و شکاف زیادی از نظر برنامه­ریزی و اجرای طرح­های بیابان­زدایی در بین شهرستان­های استان با توجه به پراکندگی منابع بالقوه تحت تأثیر مشاهده می­شود.
بنابراین پیشنهاد می­شود که در فرآیند بودجه­بندی و برنامه­ریزی توسعه‌ی آتی شهرستان‌ها از نظر بیابان‌زدایی، نتایج و رتبه­بندی به­دست آمده مورد توجه قرار گیرد.

کلیدواژه‌ها


 

 

 

 

 

 

پایداری، توسعه و محیط زیست، دوره دوم، شماره 2، بهار 98

تحلیل سطوح توسعه‌یافتگی عملکردهای بیابان‌زدایی شهرستان‌های استان یزد با کاربرد مدل اسکالوگرام

 

محمد حسن صادقی روش[1]*

m.sadeghiravesh@tiau.ac.ir

 

چکیده

یکی از اهداف مهم انجام طرح­های بیابانزدایی کاهش محرومیت و رفع تبعیض بین مناطق مختلف بوده است. شناخت و تجزیه و تحلیل وضع موجود نواحی مختلف از دیدگاه بیابانزدایی نخستین گام در فرایند توسعه پایدار منطقه­ای و شناخت کمبودها و تنگناها می­باشد.

به­این منظور، این پژوهش تحلیلی با هدف تعیین سطوح توسعه­یافتگی شاخص­های بیابان‌زدایی با استفاده از مدل اسکالوگرام در سطح شهرستان‌های استان یزد انجام پذیرفت و پس از تشکیل ماتریس توسعه واحدهای کاری و برآورد ارزش نهایی، لایه­های اطلاعاتی توسط نرم­افزار Arc view به­دست آمد، و در نهایت نتایج سطح‌بندی شهرستان‌ها در قالب نقشه‌ی پهنه­بندی توسعه‌یافتگی ارائه شد. نتایج به­دست آمده نشان می­دهد که شهرستان‌های ابرکوه، بافق و طبس به ترتیب از وضعیت مناسبی برخوردارند و شهرستان‌های یزد، تفت، مهریز و خاتم از محروم‌ترین شهرستان‌ها از این نظر می‌باشند، با توجه به یافته­ها، اختلاف و شکاف زیادی از نظر برنامه­ریزی و اجرای طرح­های بیابان­زدایی در بین شهرستان­های استان با توجه به پراکندگی منابع بالقوه تحت تأثیر مشاهده می­شود.

بنابراین پیشنهاد می­شود که در فرآیند بودجه­بندی و برنامه­ریزی توسعه‌ی آتی شهرستان‌ها از نظر بیابان‌زدایی، نتایج و رتبه­بندی به­دست آمده مورد توجه قرار گیرد.

واژه­های کلیدی: بیابان­زدائی، توسعه پایدار، مدل اسکالوگرام، یزد.

 

 

 

 

 

 

 

 


 

J. Sus. Dev. & Env., Vol 2, No.2, Spring 2019

 

 

 

 


Analyzing the Development Levels of Combating Desertification Operations Using Scalogram Model (Case Studies: Cities of Yazd Province)

 

Mohammad Hassan Sadeghi Ravesh [2]*

m.sadeghiravesh@tiau.ac.ir

Abstract

One of the main goals of de-desertification projects are reducing poverty and removing discrimination between different regions. Determination and analysis of current status of desertification in different regions is the first step in processing of regional sustainable development, and determination of deficiencies and problems.

For this aim this analytical study was conducted to determine the development levels of desertification indices of Yazd province using Scalogram model. And after the formation of the matrix of terrain mapping units and estimate the ultimate value, the first, layers were provided by ArcView, and the results of ranking of cities were presented in the form of development map.

The results showed that the cities of Abarkooh, Bafgh have almost the best condition respectively, and Yazd, Taft, Mehriz and Khatam are the poorest cities. With regard to the distribution of effective potential sources there is a large gap between cities of Yazd province from view point of planning and implementation of desertification projects.

Therefore, it is suggested that the obtained results and ranking should be considered in budgeting and planning process for future cities development in terms of desertification.

Keywords: De-Desertification, Scalogram model, Sustainable Development, Yazd.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

زمینه و هدف

 

بیابان­زایی یکی از بزرگ­ترین چالش­های زیست محیطی زمان ما به شمار می­رود. این پدیده یک مسئله جهانی است و پیامدهای جدی آن بر تنوع زیستی، ایمنی محیط زیست، ریشه کنی فقر، ثبات اجتماعی، اقتصادی و توسعه پایدار در سراسر جهان  تاثیر­گذار است، به نحوی که امروزه آثار زیان­بار آن برای جمعیتی معادل یک میلیارد نفر ساکن در یکصد کشور به اثبات رسیده است (1). در ایران نیز از آن‌جا که 16 استان با وسعت 5/57 میلیون هکتار در شرایط بیابانی قرار گرفته­اند (2)، بیابان­زایی تهدیدی جدی به شمار می­رود. از طرف دیگر بیابان­زایی مانع اولیه توسعه پایدار در این جوامع است (3) از این رو لزوم برخورد مناسب و مطابق با اصول توسعه پایدار با این مسئله ضروری به نظر می‌رسد. لازمه دستیابی به توسعه پایدار بیابان‌زدایی، شناخت و تعیین درجه توسعه­یافتگی شاخص­های بیابان‌زدایی می­باشد تا با تعیین و تحلیل میزان فاصله آن‌ها از وضع مطلوب، چارچوبی مناسب در زمینه توزیع امکانات و خدمات در اختیار مدیران مناطق بیابانی قرار گیرد. این امر ضمن حفاظت از اکوسیستم­های حاشیه­ای، از هدر رفت سرمایه­های ملی نیز جلوگیری می­کند.

نخستین نظریه مبنایی در مورد توسعه، در مباحث اقتصادی، در خلال سال­های دهه 1950 مطرح شد (4). از دهه60 به­کارگیری مدل­های کمی برآورد توسعه مکانی یا فضایی در علوم اجتماعی به ویژه برنامه­ریزی روستایی به انجام رسید. مدل­های مطرح شده شامل مدل تاکسنومی، موریس، تحلیل مؤلفه­های اصلی، تحلیل عاملی، تحلیل شبکه اجتماعی، شبکه­های عصبی، اسکالوگرام (Scalogram) و روش پتانسیلی، می­باشد (5). پیشینه و سوابق نظری این مدل­ها به30 سال پیش و بیش­تر به کارهای میردال (Gunnar Myrdal)، هیرشمن (Albert Otto Hirschman) ، فریدمن (Milton Friedman) ، پرو (Jean Perrot)  و پربیش (Raul Prebisch) برمی­گردد (6).

 

 

 در حوزه مدیریت مسائل بیابانی تنها پژوهش­های صورت گرفته

به منظور ارزیابی توسعه­یافتگی نواحی از دیدگاه بیابان­زدایی توسط صادقی روش با کاربرد مدل­های تاکسنومی عددی (Modify Numerical Taxonomy) (7)، موریس (Morris) (8) و آنتروپی شانون (Shanons Entropy) (9) به انجام رسیده است. به استثناء این پژوهش­­ها در سطح ملی و بین­المللی تاکنون مطالعات جامع و نظام­مندی در این رابطه صورت نگرفته است و تخصیص منابع و نهاده­ها، صرفاً بر مبنای نظر کارشناس و بعضاً راندها و اعمال نفوذ­ها صورت می­گرفته است.

با بررسی­های به عمل آمده هر چند مشخص شد که سابقه­ای در به­کارگیری مدل اسکالوگرام در پهنه­بندی توسعه یافتگی شاخص­های بیابان­زدایی موجود نیست ولی درعین حال این روش عمدتاً به منظور رتبه­بندی توسعه یافتگی فضایی در حوزه­های مختلف علوم اجتماعی مورد استفاده قرار گرفته که از آن­جمله می­توان به پهنه­بندی شهرستان­ها از لحاظ بهره­مندی از شاخص­های بهداشت و درمان، بررسی وضعیت شاخص­های توسعه در مناطق روستایی کشور ، رتبه­بندی خدمات اقتصادی – اجتماعی  اشاره کرد. همچنین این روش در مباحث طبیعی برنامه­ریزی ناحیه­ای و منطقه­ای نیز به کار گرفته شده که از جمله می­توان به پایش خشکسالی گندم، اولویت­بندی عملیات آبخیزداری، ارزیابی و برنامه­ریزی کنترل فرسایش خاک و پهنه بندی قابلیت اراضی به منظور کاربری باغبانی اشاره کرد(10-18).

بنابراین هدف از این پژوهش ارزیابی درجه توسعه یافتگی مناطق از نظر شاخص­های فرایند بیابان­زدایی می­باشد که به صورت موردی در استان یزد بر اساس روش اسکالوگرام به اجرا درآمد. نتایج حاصله از این پژوهش می­تواند در برنامه­ریزی­های توسعه پایدار فرایند بیابان­زدایی مد نظر قرار گیرد و الگوی این تحقیق در سایر نقاط کشور نیز قابلیت کاربرد خواهد داشت.

 


مواد و روش‌ها


منطقه مورد مطالعه

استان یزد با مساحتی معادل2962/128463کیلومتر مربع درمیان فلات مرکزی ایران و حاشیه کویر نمک در موقعیت جغرافیایی ′48، ْ52 الی ′10، ْ58 طول شرقی و ′36، ْ29 الی ′06، ْ35 عرض شمالی قرار گرفته (شکل1) و از نظر اقلیمی بر مبنای اقلیم­نمای آمبرژه در شرایط خشک و سرد بیابانی طبقه­بندی می­شود. میانگین بارش سالانه استان60 الی80 میلی­متر و با نوسان سالانه زیاد می­باشد. بر مبنای آمارهای سینوپتیک فرودگاه یزد جهت وزش باد غالب غربی (94/16 %) با سرعت حداکثرkm/h 19(3/5 متر بر ثانیه) ارزیابی می­شود. منابع خاک منطقه عمدتاً از خاک­های نارس بیابانی (Entisols) دارای رژیم حرارتی ترمیک (Thermic) و رژیم رطوبتی آریدیک (Aridic) و تحت تأثیر فرایند تخریب فیزیکی شکل گرفته و حاوی گچ و نمک می­باشد و به شدت تحت تأثیر فرایند فرسایش آبی و بادی و تخریب قرار دارد. در عین حال نزولات جوی ناچیز باعث شده که استان یزد از نظر ذخائر آبی جزء فقیرترین استان­های کشور باشد. منابع آب زیر زمینی تنها منبع تأمین کننده آب استان می­باشد که قسمت عمده آن(3/90 %) به مصرف کشاورزی می­رسد. افت متوسط سالیانه سطح آب زیر زمینی به24 سانتی­متر می­رسد و غلظت املاح محلول معمولاً به بیش از یک گرم در لیتر و گاهاً تا ده گرم در لیتر می­رسد.

استان یزد با وسعت بیش از 6 میلیون هکتار اراضی بیابانی که 7/46 % از اراضی استان را شامل می­شود و 4/10% از وسعت اراضی بیابانی کشور را به خود اختصاص داده به عنوان سومین استان بیابانی ایران بعد از خراسان و کرمان مطرح می­باشد، که حاوی متنوع­ترین رخساره­های بیابانی در سطح کشور است (صادقی روش، 1387). بنابراین این استان به عنوان یک استان تیپیک از نظرگاه ارزیابی وضع موجود شاخص­های بیابانزدایی مد نظر قرار گرفت (شکل1).

 

 

 

شکل 1-نقشه موقعیت استان یزد به تفکیک شهرستان

Figure 1- Location map the urban areas of Yazd Province


 

 

روش بررسی

 

این تحقیق از نوع کاربردی و به روش توصیفی و تحلیلی به انجام رسید. در این پژوهش ده شهرستان استان یزد از نظرگاه توسعه شاخص­های بیابان‌زدایی، به روش اسکالوگرام مورد بررسی و تحلیل قرار گرفتند.

از آن­جا که لازمه برنامه­ریزی منطقه­ای شناخت جایگاه توسعه یافتگی مناطق نسبت به هم است و با توجه به این‌که مهم‌ترین گام در این عرصه، کاهش عدم تعادل می­باشد (20). با تعیین درجه توسعه‌یافتگی شهرستان‌های مورد نظر از روش اسکالوگرام، تشخیص وضعیت بیابان‌زدایی در سطح شهرستان‌ها امکان‌پذیر می‌شود.

مراحل تجزیه و تحلیل مدل اسکالوگرام

مدل اسکالوگرام یکی از روش­های مهم در برنامه­ریزی است که اولین بار توسط جغرافی­دانان برای نشان دادن بنیان­های عملکردی سلسله مراتب مناطق شهری  استفاده شد (21، 22).

این روش، نواحی یک منطقه را بر اساس تعداد و نوع عملکردهای آنان رتبه­بندی می­کند و در مواردی مفید است که اطلاعات کاملی در خصوص خصوصیت عملکردی مناطق در دسترس نیست یا محدودیت زمانی و مالی برای جمع­آوری اطلاعات وجود دارد (23). امتیاز اصلی این روش سادگی استفاده و تجزیه و تحلیل شفاف و عینی اطلاعات است. این روش یک فرایند علمی متشکل از چهار مرحله  شامل انتخاب شاخص­ها، ارزیابی شاخص­ها در شهرستان­ها، محاسبه امتیازها و در نهایت مشخص کردن فواصل بین طبقه­ها و سطح بندی شهرستان­ها می­باشد (12، 13، 24، 25).

 - تعیین گزینه‌ها و شاخص های ارزیابی

در ابتدا به‌منظور دست‌یابی به چارچوبی مناسب برای پهنه­بندی توسعه­یافتگی اقدام به تعیین گزینه­ها می­کنیم، این گزینه­ها واحدهای همگنی هستند که یا از روش ژئومرفولوژیکی  به­دست می‌آیند و یا مرزبندی­های سیاسی همانند بخش، شهرستان و استان، حدود آن‌ها را تعیین می­کند(26). سپس شاخص­های موثر یا بر مبنای نظر کارشناسی یا از مدل­های گروهی طوفان مغزها، روش دلفی یا روش گروه اسمی (Nominal Group Technique) تعیین می­گردند (27).

- تشکیل ماتریس داده‌ها

در ادامه ماتریسی دو بعدی از گزینه­ها و شاخص­ها شکل می‌گیرد (جدول1) و ارزش هر شاخص در هر گزینه با استفاده از آمارهای رسمی و مطالعات میدانی یا به روش دلفی برآورد می­شود.


 

جدول 1- ماتریس داده‌ها (27)

Table 1- Data Matrix (27)

شاخص(j)

j1

j2

jm

گزینه(i) ▼

i1

X11

X12

X1m

i2

X21

X22

X2m

׃

׃

׃

׃

׃

in

Xn1

Xn2

Xnm

     

 

iδ

1δ

2δ

Nδ

در این ماتریس Xij ارزش شاخص jام از گزینهi ام است.

 

 


-تعیین حد بالا و پایین هر یک از شاخص­ها

 

به‌منظور انجام سایر فازهای مدل اسکالوگرام و پهنه­بندی درجه توسعه­یافتگی لازم است که حد بالا و پایین هر یک از شاخص­ها مشخص شوند. از این‌ رو میانگین و انحراف معیار شاخص­های مورد بررسی در سطح شهرستان­ها مشخص شده و سپس  بر اساس رابطه ذیل حد بالا و پایین هر یک از شاخص­ها برآورد می­شود.

(1)

دراین رابطه:  حد بالا و پایین گزینه­ها به تفکیک هر شاخص   میانگین ارزش عددی هر شاخص(j) در رابطه گزینه­ها یا میانگین هر ستون از ماتریس داده‌ها و  انحراف معیار ارزش عددی هر شاخص(j) در رابطه گزینه­ها یا انحراف معیار هر ستون از ماتریس داده‌ها، می باشند.

- تشکیل ماتریس توسعه واحدهای کاری

در  ادامه عدد متناظر با هر شاخص در هر شهرستان با این

حدود بالا و پایین مقایسه می­شود. در صورتی که این عدد بیش­تر از حد بالا باشد، وضعیت مثبت تلقی می شود  و به آن امتیاز 4 داده می شود. چنانچه عدد شاخص کم­تر از حد پایین بود، وضعیت منفی تلقی و امتیاز 1 لحاظ می­شود و در نهایت اگر عدد شاخص مابین حد بالا و پایین بود، وضعیت خنثی تلقی  و امتیاز 2 به آن داده می­شود. وضعیت مثبت نشان از توسعه یافتگی شهرستان از نظرگاه آن شاخص و وضعیت منفی حاکی از وخیم بودن یا توسعه نیافتگی و وضعیت خنثی نیز نشان از عادی بودن وضعیت  می­باشد. با تعیین امتیاز توسعه شاخص­ها، ماتریس امتیاز شاخص­ها  شکل می­گیرد (جدول 2).

 

 

جدول 2- ماتریس امتیاز شاخص­ها در هر واحدکاری (24)

Table 2- Matrix of indices value in each action units (24)

شاخص (j)

j1

j2

jm

 

گزینه (i)

i1

Y11

Y12

Y1m

 

i2

Y21

Y22

Y2m

 

׃

׃

׃

׃

׃

׃

in

Yn1

Yn2

Ynm

 

 


- محاسبه ارزش نهایی

درنهایت با توجه به  ماتریس امتیاز شاخص­ها در هر واحدکاری (جدول 2)، از مجموع سطری ارزش توسعه­یافتگی هر شاخص در هر واحدکاری (رابطه 2) ارزش نهایی توسعه برای هر گزینه محاسبه می‌شود.

(2)                                                       در این رابطه:

  ارزش نهایی یا اصلی توسعه اسکالوگرام در هر واحدکاری است.

 مجموع سطری شاخص‌های اسکالوگرام

 

 

 

- تعیین سطوح توسعه شهرستان­ها

در این مرحله به منظور تعیین شکاف توسعه­ای شهرستان­ها از دیدگاه بیابان­زدایی، پس از تعیین ارزش نهایی توسعه اسکالوگرام (D.I) در هر واحدکاری، دامنه تغییرات (R) امتیازها از رابطه 3 به دست می­آید و سپس با استفاده از رابطه استورگس (رابطه 4) فاصله طبقات بر­آورد می­شود.

(3)                                                 (4)                                                  - تهیه نقشه توسعه‌یافتگی گزینه‌ها

به منظور سهولت و دقت در تجزیه وتحلیل داده­ها و دستیابی به

 

نتایج، بر مبنای ارزش نهایی توسعه اسکالوگرام (جدول2) و در چارچوب فاصله طبقات برآورد شده، با استفاده از نرم افزار Arc view3.2a  اقدام به نقشه­سازی میزان توسعه یافتگی شهرستان­ها شد.

یافته­ها و بحث

بر مبنای مدل اسکالوگرام که در بخش روش تحقیق بیان شد طی مراحل ذیل اقدام به ارزیابی توسعه شهرستان‌های استان یزد از نظر شاخص­های بیابان‌زدایی شد.

- تعیین گزینه‌ها (شهرستان‌ها) و شاخص‌های ارزیابی (شاخص‌های بیابان‌زدایی)

در ابتدا به‌منظور ارزیابی عملکرد بیابان‌زدایی در سطح شهرستان‌های استان یزد، مرزهای سیاسی شهرستان‌ها به‌عنوان واحدهای همگن در نظر گرفته شد و بدین ترتیب ده شهرستان، ابرکوه، اردکان، بافق، تفت، خاتم، صدوق، طبس، مهریز، میبد و یزد به‌عنوان گزینه‌های ارزیابی لحاظ شد. سپس آمارهای عملکردی فعالیت‌های اجرایی مرکز ملی بیابان‌زدایی اداره کل جهاد کشاورزی استان یزد به‌عنوان شاخص­های ارزیابی مدنظر قرار گرفت که شامل وسعت اراضی نهال‌کاری شده، وسعت اراضی تحت آبیاری و مراقبت، وسعت اراضی تحت حفاظت و قرق پوشش گیاهی، چاه­ها و استخرهای ایجاد شده و وسعت طرح‌های بیابان‌زدایی تهیه یا اجرا شده، می‌باشند. به‌دلیل محدودیت فعالیت‌های بیابان‌زدایی به‌منظور انتخاب شاخص­ها، از روش­های نظرخواهی گروهی استفاده نشد و مجموع فعالیت‌های بیابان‌زدایی به‌عنوان شاخص­های ارزیابی مدنظر قرار گرفت.

- تشکیل ماتریس داده‌ها

پس از تعیین شهرستان‌ها و شاخص­های بیابان‌زدایی، در سطح  هر شهرستان‌ اقدام به جمع‌آوری نرخ عملکرد شد و در چارچوب مدل اسکالوگرام، ماتریس داده‌ها شکل گرفت که در جدول 3 نشان داده شده است.


 

جدول 3- ماتریس شاخص‌های بیابان‌زدایی به تفکیک شهرستان‌های استان یزد

Table 3- Matrix of combating desertification indices for the each urban areas of Yazd Province

شاخص‌های بیابان‌زدایی

نهال‌کاری

(هکتار)

آبیاری و مراقبت

(هکتار)

حفاظت و قرق

پوشش گیاهی (هکتار)

تجهیز چاه و استخر ذخیره آب (حلقه)

تهیه طرح

بیابان‌زدایی (هکتار)

گزینه‌ها (شهرستان‌ها)

ابرکوه

1164

4683

63724

3

0

اردکان

430

1596

29492

3

108000

بافق

470

4450

50670

4

92000

تفت

0

0

0

0

0

خاتم

290

2519

15676

1

15636

صدوق

840

5125

156340

3

16700

طبس

2235

6995

198884

1

0

مهریز

0

0

0

0

0

میبد

2240

6725

49548

1

0

یزد

0

0

0

0

0


 


-تعیین حد بالا و پایین هر یک از شاخص­ها

پس از تشکیل ماتریس داده‌ها، از رابطه 1 اقدام بهبرآورد حد بالا

و پایین هر یک از شاخص­ها در مجموع واحدهای کاری گردید (جدول4).


 

جدول 4- حد بالا و پایین هر یک از شاخص­ها در واحد های کاری

Table 4- Upper and lower limits each indices in the all action units

شاخص‌های

بیابان‌زدایی

نهال‌کاری

(هکتار)

آبیاری و مراقبت

(هکتار)

حفاظت و قرق

پوشش گیاهی (هکتار)

تجهیز چاه و استخر

ذخیره آب (حلقه)

تهیه طرح

بیابان‌زدایی (هکتار)

حد بالا

2575/1071

7875/3854

325/72702

9575/1

4925/32997

حد پایین

5425/662

8125/2563

475/40164

2425/1

7075/13469

 


- تشکیل ماتریس توسعه واحدهای کاری

در ادامه، میزان توسعه‌یافتگی شهرستان‌ها بر مبنای هر شاخص

محاسبه و ماتریس دو بعدی" امتیاز شاخص­ها در هر واحدکاری " شکل گرفت (جدول5).


 

جدول 5- امتیاز توسعه یافتگی شهرستان­ها در هر شاخص

Table 5- Development value of the urban areas in each indices

شاخص‌های بیابان‌زدایی

نهال‌کاری

آبیاری و

مراقبت

حفاظت و قرق

پوشش گیاهی

تجهیز چاه و

استخر ذخیره آب

تهیه طرح

بیابان‌زدایی

D.I

طبقات توسعه

گزینه‌ها (شهرستان‌ها)

ابرکوه

4

4

4

4

1

17

توسعه یافته

اردکان

1

1

1

4

4

11

توسعه متوسط

بافق

1

4

2

4

4

15

توسعه یافته

تفت

1

1

1

1

1

5

توسعه نیافته

خاتم

1

1

1

1

2

6

توسعه نیافته

صدوق

2

4

4

4

2

16

توسعه یافته

طبس

4

4

4

1

1

14

نسبتاً توسعه یافته

مهریز

1

1

1

1

1

5

توسعه نیافته

میبد

4

4

2

1

1

12

توسعه متوسط

یزد

1

1

1

1

1

5

توسعه نیافته

 


- محاسبه ارزش نهایی (D.I) توسعه‌یافتگی فعالیت‌های بیابان‌زدایی شهرستان‌ها

پس از تعیین سطوح توسعه یافتگی شهرستان­ها در هر واحدکاری (جدول 5) ارزش نهایی توسعه‌یافتگی شهرستان‌ها (D.I) از لحاظ فرآیند‌های بیابان‌زدایی از رابطه (2) محاسبه شد (جدول5). از آنجا که درجات توسعه­یافتگی ارزش­های پیوسته­ای

 

 

 

 

هستند به منظور سهولت و دقت در تجزیه وتحلیل داده‌ها و دست‌یابی به نتایج، در پنج سطح توسعه­یافته، نسبتاً توسعه­یافته، توسعه متوسط، کمتر توسعه­یافته و توسعه­نیافته، با  استفاده از روابط 3 و 4 اقدام به تعیین سطوح توسعه یافتگی شهرستان­ها شد (جدول 6).

 

جدول 6- طبقه­بندی توسعه یافتگی فعالیت‌های بیابان‌زدایی شهرستان‌ها

Table 6- Classification of combat desertification activity development in urban areas

کلاس

مقدار توسعه یافتگی

طبقات توسعه یافتگی

I

45/7 ≥  > 5

توسعه نیافته یا بسیار محروم

II

9/9 ≥  > 45/7

کمتر توسعه یافته یا محروم

III

35/12 ≥ > 9/9

توسعه یافتگی متوسط

IV

8/14 ≥ >35/12

نسبتاً توسعه یافته

V

25/17≥ > 8/14

توسعه یافته

 

 


تهیه نقشه توسعه‌یافتگی شهرستان‌ها بر مبنای شاخص‌های بیابان‌زدایی

در نهایت برای نشان دادن بهتر نتایج به صورت گرافیکی و فضایی، مطابق ادبیات تحقیق، بر مبنای ماتریس درجه توسعه‌یافتگی شهرستان‌ها (جدول 5) در چارچوب طبقه­بندی توسعه یافتگی بدست آمده (جدول6) و با استفاده از نرم‌افزار Arc view3.2a اقدام به نقشه‌سازی میزان توسعه‌‌یافتگی شهرستان‌ها شد (شکل 2).

 

 

 

 

شکل 2- رتبه‌بندی شهرستان‌های استان یزد از نظر توسعه‌یافتگی شاخص‌های بیابان‌زدایی

Figure 2- Ranking of the urban areas of Yazd province on the basis of combat desertification indices development

      

 

در ادامه به‌منظور ارزیابی جامع وضعیت بیابان‌زدایی شهرستان‌های استان، جدا از برآورد درجه توسعه‌یافتگی شاخص­های بیابان‌زدایی، از سویی، وسعت اراضی بیابانی هر شهرستان به نسبت وسعت کل اراضی شهرستان و استان (2) و از سوی دیگر فراوانی منابع بالقوه تحت خطر بیابان‌زایی به تفکیک شهرستان را مدنظر قرار دادیم (28، 29) که خلاصه نتایج این بررسی‌ها در شکل 3 و جدول 7 ارائه شده است.

 

 

شکل 3- نمودار مقایسه­ای وسعت اراضی بیابانی نسبت به سطح شهرستان و استان (درصد)

Figure 3- The comparative graph of the desert lands area to the urban and province area (present)

 

 

بر اساس مراحل اجرایی مدل اسکالوگرام در راستای ارزیابی توسعه‌یافتگی شهرستان‌های استان یزد در زمینه فعالیت‌های بیابان‌زدایی به نتایج کاربردی مهمی به شرح ذیل دست­یافته شد، که با توجه به آن‌ها می­توان به‌صورت بهینه اقدام به برنامه­ریزی به‌منظور بهبود و متعادل ساختن فعالیت‌های اجرایی بیابان‌زدایی در سطح شهرستان‌ها نمود.

با تجزیه و تحلیل صورت گرفته، مشاهده می­شود که شهرستان‌های یزد، تفت، خاتم و مهریز دارای نامساعدترین و ناپایدارترین شرایط هستند. دراین بین اگر چه وسعت اراضی بیابانی شهرستان تفت و مهریز و خاتم ( به ترتیب معادل120 و 124، 175هزار هکتار) و نسبت آن به کل اراضی شهرستان­های مذکور (به ترتیب معادل 74/20، 38/18 و 5/21درصد) ناچیز
است (شکل3) که این محدودیت فعالیت صورت گرفته در زمینه بیابان­زدایی را توجیه می­کند، درعین حال، به دلیل وجود منابع بالقوه قابل توجه تحت تأثیر بیابان­زایی ازجمله اراضی کشاورزی و مراتع، مراکز صنعتی، تراکم جمعیت و مراکز جمعیتی، اثرات توسعه شرایط بیابانی می­تواند قابل توجه باشد (جدول7). از طرف دیگر در شهرستان یزد نیز علی­رغم این­که وسعت اراضی بیابانی ناچیز است (145 هزار هکتار)، وسعت اراضی بیابانی نسبت به وسعت شهرستان بالاست (6/58 درصد) (شکل 3). علاوه بر این، این شهرستان مرکز سیاسی استان بوده و در محدوده این شهرستان منابع بالقوه زیادی از جمله مراکز صنعتی و جمعیتی زیادی تحت تأثیر بیابان­زایی می­باشند.


 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

جدول 7- منابع بالقوه تحت تأثیر فرآیند بیابان‌زایی

Table 7- Potential resources affected by desertification process

شهرستان

اراضی

کشاورزی (h)

جنگل دست‌کاشت

(حفاظتی)(h)

مرتع (h)

طول راه‌ها

(km)

تعداد کارگاه

(10 نفر < )

تعداد مراکز

مسکونی شهری

تراکم جمعیت

(n/km2)

تراکم آبادی

(n/10km2)

ابرکوه

28406

2500

215000

181

2

2

9/7

83/0

اردکان

22182

51517

815000

481

30

2

6/2

24/0

بافق

18933

79750

873000

337

1

2

2/3

39/0

تفت

49375

40898

420000

267

6

2

9/8

48/2

خاتم

38295

61335

500000

164

0

2

7/3

69/0

صدوق

9664

988

460000

66

10

3

5

55/0

طبس

17595

168000

1673400

1013

4

2

16/1

12/0

مهریز

29062

20572

455000

179

11

1

78/6

69/0

میبد

10406

800

80000

30

35

1

7/50

06/1

یزد

12820

0

60000

88

254

4

7/184

75/0

 

 

شهرستان­های میبد و اردکان و طبس به ترتیب بعد از چهار شهرستان ذکر شده از وضعیت متوسط تا نسبتاً توسعه یافته­ای  برخوردارند. با توجه به بالا بودن نسبت اراضی بیابانی به کل اراضی شهرستان­های میبد و اردکان (به ترتیب معادل 96/46 و 89/39) (شکل 3) و با توجه به نزدیک بودن به مرکز سیاسی و جمعیتی استان و امکان تحت تأثیر قرار گرفتن مراکز جمعیتی روستایی،کارگاه­های تولیدی و خطوط مواصلاتی به ویژه در شهرستان میبد و اراضی کشاورزی، مراتع و جنگل­های دست کاشت در شهرستان اردکان، جا دارد که در طرح­های توسعه آتی منطقه این مهم مد نظر قرار گیرد (جدول 7). از طرف دیگر در شهرستان طبس با توجه به این­که وسعت اراضی بیابانی به 3311 هزار هکتار و نسبت آن به وسعت اراضی شهرستان و استان بالا بوده (3/60، 78/25) و منابع بالقوه زیادی به ویژه اراضی کشاورزی، مراتع و جنگل­های دست کاشت تحت تأثیر می­باشند ( شکل­ 3 و جدول7)، وضعیت شاخص­های بیابانزدایی در این شهرستان­ها نسبتاً مثبت ارزیابی می­شود هر چند نیاز به توسعه بیش­تر وجود دارد. و در نهایت تحلیل­های صورت گرفته نشان داد که شهرستان­های ابرکوه، بافق و صدوق از توسعه مناسبی در زمینه شاخص­های بیابان­زدایی برخوردارند. با توجه به این­که در شهرستان­های مذکور وسعت اراضی بیابانی نسبتاً کم  می باشد (به ترتیب 274، 736 و139 هزار هکتار) در عین حال نسبت این اراضی به وسعت اراضی شهرستان تا حدودی بالا بوده (به ترتیب73/50 ؛91/48 و73/24)  و منابع بالقوه تحت تأثیر از جمله راه­های مواصلاتی، کارگاه­های صنعتی، اراضی کشاورزی، مراتع و جنگل­های دست کاشت نیز قابل توجه می­باشند (شکل­ 3 و جدول7)، وضعیت شاخص­های بیابان­زدایی در این شهرستان­ها مثبت ارزیابی می­شود.

بحث و نتیجه‌گیری

از آن­جا که لازمه برنامه­ریزی به منظور دستیابی به مدیریت پایدار مناطق بیابانی، شناخت سطوح توسعه عملکردهای بیابان­زدایی می­باشد. و همان­طور که در ادبیات تحقیق بیان شددر این زمینه مطالعات نظامند انجام نشده و تنها پژوهش­های انجام شده، ارزیابی سطوح توسعه با استفاده از مدل­های تاکسنومی عددی، موریس و آنتروپی شانون بوده است. در این پژوهش از روش نوینی به منظور ارزیابی توسعه  فعالیت­های بیابان­زدایی استفاده شد. نتایج بدست آمده از کاربرد مدل اسکالوگرام در پهنه‌بندی توسعه­یافتگی، نتایج حاصل از سایر روش­های ارزیابی توسعه را مورد تأکید قرار داد. به ‌طوری‌که هر چند تغییرات جزئی در رتبه­بندی توسعه یافتگی شهرستان­ها مشاهده  می­شود ولی هم­چنان در این مدل­ها شهرستان‌های یزد، تفت، مهریز و خاتم به ترتیب از توسعه ‌نیافته­ترین شهرستان‌ها و شهرستان‌های ابرکوه، بافق، صدوق و طبس از توسعه‌یافته‌ترین شهرستان‌ها از این نظر می‌باشند، هم­چنین به نظر می­رسد از آن‌جا که درستی ارزش­گذاری شاخص­ها در واحدهای مطالعاتی، در مدل تاکسنومی، در مرحله شناسائی واحدهای ناهمگن موردنظر قرار می­گیرد، و هم­چنین در روش آنتروپی شانون، ارزیابی توسعه بر مبنای اولویت شاخص­ها نسبت به هم و اهمیت هر شاخص در هر واحدکاری برآورد می­شود، نتایج حاصل از این دو مدل درست‌تر و دارای ضریب اطمینان بیش‌تر، نسبت به مدل های موریس و اسکالوگرام می­باشد که تنها ارزش مطلق هر شاخص در هر واحد و بدون سیستم کنترلی از نظر بیابان­زدایی ملاک برآورد توسعه یافتگی می­باشد. از طرفی تمامی این روش‌ها بر پایه تحلیل‌های کمی استوار بوده و از این‌رو قضاوت‌های کیفی و ذهنی در نتیجه‌گیری­ها دخالتی ندارند. از آن­جا که پدیده­های واقعی همواره فازی، نادقیق و مبهم هستند و زمانی که نیاز به پیروی از رفتار انسانی همانند فرایند انتخاب و تصمیم گیری (Decision Making and Selection Processes) وجود دارد منطق فازی به صورت واقعی­تر و نزدیک­تر به رفتار انسانی می باشد (30، 31)، می توان از اعداد فازی استفاده کرد. بنابراین می­توان روش­های اولویت­بندی را با کاربرد اعداد فازی توسعه داد.

نتایج به دست آمده از پژوهش حاکی از وجود اختلاف و شکاف زیادی از نظر برنامه­ریزی و اجرای طرح­های بیابان­زدایی در بین  شهرستان­های استان با توجه به پراکندگی منابع بالقوه تحت­تأثیر می­باشد. لذا لازم است در برنامه­ریزی­ها و سرمایه­گذاری­های آتی به منظور دستیابی به توسعه پایدار بیابان­زدایی به ترتیب نتایج حاصله در زمینه توسعه فعلی شاخص­­های بیابان­زدایی، منابع بالقوه تحت خطر بیابان­زایی و وسعت اراضی بیابانی مورد توجه قرار گیرد.

منابع

1-                فیض­نیا، سادات و همکاران، « بررسی عوامل بیابانزایی دشت حسین­آباد میش مست قم»، بیابان، پاییز و زمستان1380، دوره 6، شماره2، صفحات 14-2.

2-                سازمان جنگل­ها، مراتع و آبخزداری کشور، « خلاصه برنامه مدیریت مناطق بیابانی کشور(1403-1384)»، انتشارات موسسه تحقیقات جنگلها و مراتع، معاونت امور مراتع و خاک، دفتر تثبیت شن و بیابان‌زدایی، 1384.

3-                UN (United Nations). 1994. United nations convention to combat desertification in those countries experiencing serious drought and/ or desertification, Particularly in Africa, UNEP/IPA, Nairobi. 58 pp.

4-                 میر، سید جواد، «رهنمودهایی برای برنامه‌ریزی مراکز روستایی»، انتشارات روستا و توسعه، 1371.

5-                بدری، سید علی، « مکان‌یابی مراکز توسعه روستایی». پایان‌نامه کارشناسی ارشد رشته جغرافیای انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، دانشکده جغرافیا،  1369.

6-                Copus, A. K., Crabtree, J. R., 1999. Indicators of socio - economic sustainability: An application to remote rural Scotland. Journal of Rural Studies, Vol 12, pp. 41-54.

7-                Sadeghi Ravesh, M. H., Ahmadi, H., Zehtabian, G. R., Tahmoures, M., 2013. Application of numerical taxonomy analysis in sustainable development planning of combating desertification. Journal of Desert, Vol 17, pp.147-159.

8-                 صادقی روش، محمد حسن، « کاربرد مدل موریس در طبقه­بندی و تحلیل توسعه یافتگی بیابان­زدایی در سطح شهرستان­های استان یزد»، فصلنامه مدیریت و برنامه ریزی محیط زیست، بهار 1392، سال سوم، شماره 1، صفحات 35-23.

9-               صادقی روش، محمد. حسن، « کاربرد مدل آنتروپی شانون در پهنه­بندی توسعه یافتگی شهرستان­های استان یزد از دیدگاه بیابانزدایی»، فضای جغرافیایی، تابستان 1395، سال شانزدهم، شماره 54، صفحات 133-113.

10-    موسوی، سید میثم و همکاران، «سطح­بندی شهرستان­های استان کرمانشاه در بهره­مندی از شاخص­های ساختاری سلامت با استفاده از الگوی اسکالوگرام»، فصلنامه مدیریت ارتقای سلامت، بهار 1392، دوره 2، شماره 2، صفحات 15-7.

11-    حموزاده، پژمان و همکاران، « سطح­بندی شهرستان­های استان آذربایجان غربی در بهره­مندی از شاخص­های ساختاری بهداشت و درمان»، مجله علمی دانشگاه علوم پژشکی قزوین، خرداد و تیر1392، دروه 17، شماره 2، صفحات 49-42.

12-        Bahadori, M., Shams, L., Sadeghifar, J., Hamouzadeh, P., Nejati, M., 2012. Classification of health structural indicators using Scalogram method in Golestan province, Northern Iran. Iranian Journal Public Health, Vol 41, pp. 58-65.

13-    تقوایی، مسعود و نیلی پور طباطبایی، شهره، « تحلیل شاخص­های توسعه در مناطق روستایی شهرستان­ها با استفاده از مدل اسکالوگرام»، مجله اقتصاد کشاورزی و توسعه، زمستان 1385، جلد 14، شماره 56، صفحات141-109.

14-    مهرگان، منصوره و نظریان، اصغر، « رتبه­بندی خدمات اقتصادی- اجتماعی شهرستان­های استان لرستان و ساماندهی آن با استفاده از مدل اسکالوگرام»، فصلنامه جغرافیایی آمایش محیط،1390، جلد 12، صفحات13-1.

15-    قبائی سوق، محمد و مساعدی، ابوالفضل، « پایش خشکسالی گندم با استفاده از مدل اسکالوگرام تعمیم یافته در محدوده ایستگاه­های سینوپتیک مشهد و شیراز»،  نشریه آبیاری و زهکشی ایران، بهار1392، سال هفتم، شماره 1، صفحات 23-35.

16-    خدری تاژان، بختیار و همکاران، « بررسی کاربرد مدل اسکالوگرام در اولویت­بندی عملیات آبخیزداری در حوزه آبخیز سد ایلام»، چهارمین همایش ملی علوم و مهندسی آبخیزداری ایران مدیریت حوزه های آبخیز، 1386، کرج، دانشکده منابع طبیعی دانشگاه تهران، 183 صفحه.

17-    بیرودیان، نادر، « کاربرد مدل اسکالوگرام در ارزیابی و برنامه ریزی عملیات کنترل فرسایش»، رشد آموزش جغرافیا، پاییز 1371، جلد 8، شماره31، صفحات41-36.

18-    مزینی، نادر و همکاران، « مقایسه و رتبه­بندی استان­های کشور با توجه به شاخص­های زیر بخش باغبانی»، دانش زراعت،1390، جلد 3، شماره 5، صفحات 102- 89.

19-    صادقی روش، محمد. حسن، « بررسی عوامل تأثیرگذار بیابانزایی در تخریب محیط زیست»، رساله دکتری رشته محیط زیست، واحد علوم وتحقیقات تهران. دانشگاه آزاد، 1387.

20-       ESCAP (United Nations Economic and Social Commission for Asia and the Pacific)., 1994. Guidelines for Rural center planning. New York, United Nation, 542 pages.

21-         مومنی، مهدی، « اصول و روش­های برنامه­ریزی ناحیه­ای»، انتشارات دانشگاه آزاد اسلامی واحد نجف اباد اصفهان، 1387.

22-       Griffiths, S., 2005. Historical space and the practice of spatial history, the spatiofunctional transformation of Sheffield 1770-1850. University College London, UK, 656 pp.

23-       Wohlwill, J. F., 1960. A study of the development of the number concept by Scalogram. Journal of Genetic Psychology, Vol 97, pp. 345-77.

24-       کلانتری، خلیل، « برنامه­ریزی و توسعه منطقه­ای، تئوری­ها و تکنیک­ها»، انتشارات خوشبین و انوار دانش، 1390.

25-       Ron, D. H., Phyllis, L., Ellickson, M., 1990. Longitudinal scalogram analysis: A methodology and microcomputer program for Guttman scale analysis of longitudinal data. Behavior Reserch Methods, Instruments & Computers, Vol 22, pp. 162-166.

26-         احمدی، حسن، « ژنومرفولوژی کاربردی، بیابان و فرسایش بادی»، جلد دوم،  انتشارات دانشگاه تهران، 1384.

27-        آذر، عادل و رجب زاده، علی، « تصمیم گیری کاربردی (رویکردMADM ) »، چاپ اول، انتشارات نگاه، 1381.

28-        اداره کل جهاد کشاورزی استان یزد، « سیمای بخش کشاورزی استان یزد»، مدیریت طرح و برنامه ریزی استان یزد،1384.

29-        سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور، « طرح مطالعات جامع استان یزد»، انتشارات سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان یزد، 1383.

30-        آذر، عادل و فرجی، حجت، « علم مدیریت فازی»، چاپ اول، انتشارات اجتماع( دانشگاه تربیت مدرس)، 1381.

31-        Meixner, O., 2012. Fuzzy AHP group decision analysis and application for the evaluation of energy sources. Institute of marketing, Vienna, Austria.

 

 



1- استادیارگروه محیط زیست، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد تاکستان، ، تاکستان، ایران. *(مسوول مکاتبات)

1- Assistant Professor, Department of Environment, Takestan Branch, Islamic Azad University, Takestan, Iran.

* ( Corresponding Author)

 

1-                فیض­نیا، سادات و همکاران، « بررسی عوامل بیابانزایی دشت حسین­آباد میش مست قم»، بیابان، پاییز و زمستان1380، دوره 6، شماره2، صفحات 14-2.

2-                سازمان جنگل­ها، مراتع و آبخزداری کشور، « خلاصه برنامه مدیریت مناطق بیابانی کشور(1403-1384)»، انتشارات موسسه تحقیقات جنگلها و مراتع، معاونت امور مراتع و خاک، دفتر تثبیت شن و بیابان‌زدایی، 1384.

3-                UN (United Nations). 1994. United nations convention to combat desertification in those countries experiencing serious drought and/ or desertification, Particularly in Africa, UNEP/IPA, Nairobi. 58 pp.

4-                 میر، سید جواد، «رهنمودهایی برای برنامه‌ریزی مراکز روستایی»، انتشارات روستا و توسعه، 1371.

5-                بدری، سید علی، « مکان‌یابی مراکز توسعه روستایی». پایان‌نامه کارشناسی ارشد رشته جغرافیای انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، دانشکده جغرافیا،  1369.

6-                Copus, A. K., Crabtree, J. R., 1999. Indicators of socio - economic sustainability: An application to remote rural Scotland. Journal of Rural Studies, Vol 12, pp. 41-54.

7-                Sadeghi Ravesh, M. H., Ahmadi, H., Zehtabian, G. R., Tahmoures, M., 2013. Application of numerical taxonomy analysis in sustainable development planning of combating desertification. Journal of Desert, Vol 17, pp.147-159.

8-                 صادقی روش، محمد حسن، « کاربرد مدل موریس در طبقه­بندی و تحلیل توسعه یافتگی بیابان­زدایی در سطح شهرستان­های استان یزد»، فصلنامه مدیریت و برنامه ریزی محیط زیست، بهار 1392، سال سوم، شماره 1، صفحات 35-23.

9-               صادقی روش، محمد. حسن، « کاربرد مدل آنتروپی شانون در پهنه­بندی توسعه یافتگی شهرستان­های استان یزد از دیدگاه بیابانزدایی»، فضای جغرافیایی، تابستان 1395، سال شانزدهم، شماره 54، صفحات 133-113.

10-    موسوی، سید میثم و همکاران، «سطح­بندی شهرستان­های استان کرمانشاه در بهره­مندی از شاخص­های ساختاری سلامت با استفاده از الگوی اسکالوگرام»، فصلنامه مدیریت ارتقای سلامت، بهار 1392، دوره 2، شماره 2، صفحات 15-7.

11-    حموزاده، پژمان و همکاران، « سطح­بندی شهرستان­های استان آذربایجان غربی در بهره­مندی از شاخص­های ساختاری بهداشت و درمان»، مجله علمی دانشگاه علوم پژشکی قزوین، خرداد و تیر1392، دروه 17، شماره 2، صفحات 49-42.

12-        Bahadori, M., Shams, L., Sadeghifar, J., Hamouzadeh, P., Nejati, M., 2012. Classification of health structural indicators using Scalogram method in Golestan province, Northern Iran. Iranian Journal Public Health, Vol 41, pp. 58-65.

13-    تقوایی، مسعود و نیلی پور طباطبایی، شهره، « تحلیل شاخص­های توسعه در مناطق روستایی شهرستان­ها با استفاده از مدل اسکالوگرام»، مجله اقتصاد کشاورزی و توسعه، زمستان 1385، جلد 14، شماره 56، صفحات141-109.

14-    مهرگان، منصوره و نظریان، اصغر، « رتبه­بندی خدمات اقتصادی- اجتماعی شهرستان­های استان لرستان و ساماندهی آن با استفاده از مدل اسکالوگرام»، فصلنامه جغرافیایی آمایش محیط،1390، جلد 12، صفحات13-1.

15-    قبائی سوق، محمد و مساعدی، ابوالفضل، « پایش خشکسالی گندم با استفاده از مدل اسکالوگرام تعمیم یافته در محدوده ایستگاه­های سینوپتیک مشهد و شیراز»،  نشریه آبیاری و زهکشی ایران، بهار1392، سال هفتم، شماره 1، صفحات 23-35.

16-    خدری تاژان، بختیار و همکاران، « بررسی کاربرد مدل اسکالوگرام در اولویت­بندی عملیات آبخیزداری در حوزه آبخیز سد ایلام»، چهارمین همایش ملی علوم و مهندسی آبخیزداری ایران مدیریت حوزه های آبخیز، 1386، کرج، دانشکده منابع طبیعی دانشگاه تهران، 183 صفحه.

17-    بیرودیان، نادر، « کاربرد مدل اسکالوگرام در ارزیابی و برنامه ریزی عملیات کنترل فرسایش»، رشد آموزش جغرافیا، پاییز 1371، جلد 8، شماره31، صفحات41-36.

18-    مزینی، نادر و همکاران، « مقایسه و رتبه­بندی استان­های کشور با توجه به شاخص­های زیر بخش باغبانی»، دانش زراعت،1390، جلد 3، شماره 5، صفحات 102- 89.

19-    صادقی روش، محمد. حسن، « بررسی عوامل تأثیرگذار بیابانزایی در تخریب محیط زیست»، رساله دکتری رشته محیط زیست، واحد علوم وتحقیقات تهران. دانشگاه آزاد، 1387.

20-       ESCAP (United Nations Economic and Social Commission for Asia and the Pacific)., 1994. Guidelines for Rural center planning. New York, United Nation, 542 pages.

21-         مومنی، مهدی، « اصول و روش­های برنامه­ریزی ناحیه­ای»، انتشارات دانشگاه آزاد اسلامی واحد نجف اباد اصفهان، 1387.

22-       Griffiths, S., 2005. Historical space and the practice of spatial history, the spatiofunctional transformation of Sheffield 1770-1850. University College London, UK, 656 pp.

23-       Wohlwill, J. F., 1960. A study of the development of the number concept by Scalogram. Journal of Genetic Psychology, Vol 97, pp. 345-77.

24-       کلانتری، خلیل، « برنامه­ریزی و توسعه منطقه­ای، تئوری­ها و تکنیک­ها»، انتشارات خوشبین و انوار دانش، 1390.

25-       Ron, D. H., Phyllis, L., Ellickson, M., 1990. Longitudinal scalogram analysis: A methodology and microcomputer program for Guttman scale analysis of longitudinal data. Behavior Reserch Methods, Instruments & Computers, Vol 22, pp. 162-166.

26-         احمدی، حسن، « ژنومرفولوژی کاربردی، بیابان و فرسایش بادی»، جلد دوم،  انتشارات دانشگاه تهران، 1384.

27-        آذر، عادل و رجب زاده، علی، « تصمیم گیری کاربردی (رویکردMADM ) »، چاپ اول، انتشارات نگاه، 1381.

28-        اداره کل جهاد کشاورزی استان یزد، « سیمای بخش کشاورزی استان یزد»، مدیریت طرح و برنامه ریزی استان یزد،1384.

29-        سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور، « طرح مطالعات جامع استان یزد»، انتشارات سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان یزد، 1383.

30-        آذر، عادل و فرجی، حجت، « علم مدیریت فازی»، چاپ اول، انتشارات اجتماع( دانشگاه تربیت مدرس)، 1381.

31-        Meixner, O., 2012. Fuzzy AHP group decision analysis and application for the evaluation of energy sources. Institute of marketing, Vienna, Austria.