بررسی میزان فلزات سنگین سرب و کادمیوم در برخی پرندگان خوزستان

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 عضو هیات علمی گروه محیط زیست دانشکده منابع طبیعی دانشگاه زابل، ایران *(مسوول مکاتبات).

2 - استاد گروه محیط زیست دانشگاه تربیت مدرس دانشکده منابع طبیعی و علوم دریایی، نور، ایران.

3 عضو هیات علمی گروه محیط زیست دانشکده منابع طبیعی دانشگاه زابل، ایران.

چکیده

با توجه به افزایش نگرانی­هادرموردآثاردرازمدتفلزاتسنگینبهعنوانآلاینده­هایزیستمحیطی،مطالعات نشان داده که پایشزیستیمی­تواند روشمطلوبورضایت­مندیبرایاندازه­گیریمیزانفلزاتسنگینباشد. پر می­تواند نقش ذخیره و حذف فلزات سنگین را ایفا نماید. در این پژوهش میزان تجمع فلزات سنگین سرب و کادمیوم  در پر پرندگان منطقه جنوب غرب ایران با تاکید بر تاثیر نوع زیستگاه (آبی و خشکی) پرندگان مورد مطالعه قرار گرفت. پرهای دم 29 پرنده متعلق به 8 گونه (4 گونه آبزی و 4 گونه خشکی زی) جمع­آوری شدند. در این مطالعه فلزات سنگین توسط دستگاه جذب اتمی فیلیپس مدل Pu 940 اندازه­گیری شدند.  میانگین غلظتPb در پر پرندگان بر حسب  (μg/g)بین 03/1±23/18 (اردک بلوطی) و31/1±33/3 ( زنبورخوار سبز) و هم­چنین میانگین کادمیوم بین 06/0±71/1  (اردک سر سبز) و(μg/g)03/0±06/0 ( زنبورخوار سبز) به­دست آمد. برای بررسی اثر نوع زیستگاه بر میزان سرب و کادمیوم در پر، پرندگان در دو گروه (پرندگان آبزی و خشکی زی) مورد مطالعه قرار گرفتند. میانگین غلظت سرب در پرندگان آبزی (μg/g) 95/4±94/11 و برای پرندگان خشکی زی (μg/g)03/1±81/6 به­دست آمد.  میزان سرب در پرندگان آبی  به طور معناداری بالاتر از پرندگان خشکی بود. میانگین غلظت کادمیوم در پرندگان آبزی (μg/g)73/0±08/1 و برای پرندگان خشکی زی(μg/g)19/0±25/0 به­دست آمد. هر چند میزان کادمیوم در پرندگان آبی بیش­تر بود، اما آنالیز­های آماری تفاوت معناداری را در میزان کادمیوم در پرندگان آبی و خشکی نشان ندادند.

کلیدواژه‌ها


 

 

 

 

 

پایداری، توسعه و محیط زیست، دوره دوم، شماره4، پاییز 98

بررسی میزان فلزات سنگین سرب و کادمیوم در برخی پرندگان خوزستان

نرجس اکاتی[1] *

Narjes_okati@yahoo.com

عباس اسماعیلی ساری[2]

فاطمه عین الهی پیر[3]

 

چکیده

با توجه به افزایش نگرانی­هادرموردآثاردرازمدتفلزاتسنگینبهعنوانآلاینده­هایزیستمحیطی،مطالعات نشان داده که پایشزیستیمی­تواند روشمطلوبورضایت­مندیبرایاندازه­گیریمیزانفلزاتسنگینباشد. پر می­تواند نقش ذخیره و حذف فلزات سنگین را ایفا نماید. در این پژوهش میزان تجمع فلزات سنگین سرب و کادمیوم  در پر پرندگان منطقه جنوب غرب ایران با تاکید بر تاثیر نوع زیستگاه (آبی و خشکی) پرندگان مورد مطالعه قرار گرفت. پرهای دم 29 پرنده متعلق به 8 گونه (4 گونه آبزی و 4 گونه خشکی زی) جمع­آوری شدند. در این مطالعه فلزات سنگین توسط دستگاه جذب اتمی فیلیپس مدل Pu 940 اندازه­گیری شدند.  میانگین غلظتPb در پر پرندگان بر حسب  (μg/g)بین 03/1±23/18 (اردک بلوطی) و31/1±33/3 ( زنبورخوار سبز) و هم­چنین میانگین کادمیوم بین 06/0±71/1  (اردک سر سبز) و(μg/g)03/0±06/0 ( زنبورخوار سبز) به­دست آمد. برای بررسی اثر نوع زیستگاه بر میزان سرب و کادمیوم در پر، پرندگان در دو گروه (پرندگان آبزی و خشکی زی) مورد مطالعه قرار گرفتند. میانگین غلظت سرب در پرندگان آبزی (μg/g) 95/4±94/11 و برای پرندگان خشکی زی (μg/g)03/1±81/6 به­دست آمد.  میزان سرب در پرندگان آبی  به طور معناداری بالاتر از پرندگان خشکی بود. میانگین غلظت کادمیوم در پرندگان آبزی (μg/g)73/0±08/1 و برای پرندگان خشکی زی(μg/g)19/0±25/0 به­دست آمد. هر چند میزان کادمیوم در پرندگان آبی بیش­تر بود، اما آنالیز­های آماری تفاوت معناداری را در میزان کادمیوم در پرندگان آبی و خشکی نشان ندادند.

 

واژه­های کلیدی: فلزات سنگین، پر، زیستگاه، پرندگان،خوزستان.

 

J. Sus. Dev. & Env., Vol 2, No.4, Autumn2019

 

An investigation on pollution caused by the changes of physico-chemical characteristic of Saqqez River

Fuad Mustafanejad [4]*

Mustafanejadf@gmail.com

Amir Hesam Hasani [5]

 

 

Abstract

Saqqez River is one of the main source of water resources in Saqqez city that provides water needs for agriculture and drinking water in border river. Human sewage and agricultural resources of this river have pollutants. In this study, physicochemical process of river pollution in the Saqqez in 1387 and 1388 considered and previous research results in 1383 and 1384 and has been compared. 

In total during these years the number of 80 samples from 14 stations during 20 sampling Each of the four stations, Tamogha station, Saqqez station, Kani jezhni and Arab oghly removed and the parameters of pH, BOD, COD, DO, TDS, EC, NO3 and ... has been Measurement and analysis. 

Based on the results, because Saqqez station receiving human sewage and agricultural sources of pollutants in this river Border River provides. Urban wastewater pollution than many other stations are so severe that the increase in BOD5 station, especially in Low water seasons this show has. 

Overall the situation self-refining river downstream stations BOD5 levels gradually comes down. Agricultural run-off, sewage, human waste and discharge of major pollutants of the river and the danger to the river are.

Keywords: Pollution, Saqqez River, Wastewater, Physico-chemical characteristic.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

زمینه و هدف

 

فلزات سنگین همیشه در ترکیب طبیعی محیط­زیست وجود داشته­اند و در شرایط طبیعی در غلظت­های پایین یافت می­شوند. تاکنون مقادیر قابل توجهی از فلزات سنگین در اثر فعالیت­های انسانی وارد محیط­زیست شده است (1). در ارزیابی تغییرات یک اکوسیستم، بررسی همه اجزا و روابط موجود در آن ناممکن است. در نتیجه انتخاب اجزای اکولوژیکی نظیر پرندگان می­توانند به عنوان یک شاخص زیستی به­کار روند. پرندگان ممکن است از طریق تماس مستقیم یا استفاده از آب و غذای آلوده، در معرض مواد شیمیایی گوناگون نظیر فلزات سنگین قرار گیرند (2). استفاده از پرندگان به عنوان پایش کننده­های زیستی به چند دلیل مناسب  می­باشد: اکولوژی بسیاری از پرندگان به طور کامل شناخته شده است، آن­ها نسبت به تغییرات محیط­زیست حساس هستند، از سطوح بالا در اکوسیستم تغذیه می­کنند و در نتیجه می­توانند اطلاعاتی در مورد وسعت آلودگی در تمام شبکه غذایی فراهم کنند. سنجش فلزات سنگین در پرندگان می­تواند تصویر بهتری از خطرات متوجه انسان را نسبت به اندازه­گیری آن­ها در محیط­زیست فیزیکی، گیاهان و یا بی مهرگان نشان دهد (­3).  استفاده از پر برای اندازه­گیری میزان فلزات سنگین نسبت به سایر بافت­های پرندگان چند مزیت دارد: پرها به آسانی جمع­آوری می­شوند و نگه­داری آن­ها آسان است زیرا نیاز به نگه­داری در دمای پایین را ندارند (4و5). پر بافتی غیر مخرب است و به علاوه می­توان آن را از پرنده زنده به­دست آورد که این خود خاصیت ویژه­ای برای گونه­های کم­یاب است (6). پر می­تواند نقش ذخیره و حذف فلزات سنگین را ایفا نماید. مقدار فلز سنگین موجود در پر، میزان فلز موجود در خون پرنده را هنگام شکل­گیری و رشد پر نشان می­دهد (7) . چون پرهای دم بزرگ هستند و به آسانی شناسایی می­شوند و جمع­آوری آن­ها راحت­تر است نسبت به سایر پرها بیش­تر استفاده می­شوند.

در مطالعه Zolfaghari و همکاران (8) میزان جیوه در پر 37 گونه از پرندگان جنوب غربی ایران مورد بررسی قرار گرفت و تفاوت معنی دار آماری در میزان جیوه پر در ارتباط با سطوح تغذیه دیبدست آمد. میزان جیوه در ماهی­خواران بیش­تر از خرچتگ­خواران و بی­مهره­خواران به­دست آمد. هم­چنین میزان جیوه در پرندگان دریایی به طور معناداری بیش­تر از سایر پرندگان بود.

کریمی و همکاران (9) فلزات سنگین Zn، Cu،  Fe ، Cdو Cr را در اندام­های کبد، کلیه و عضله­گونه گوشت­خوار باکلان بزرگ (Phalacrocorax carbo) تالاب انزلی اندازه­گیری نمودند. میزان Cd در کبد پرندگان بالغ به طور معناداری بیش­تر از پرندگان نابالغ بود. Zn و Fe در عضله باکلان ماده بیش­تر از نر بود. میزان این عناصر کم­تر از حدی بود که بتواند اثرات سمی بر روی پرندگان داشته باشد.

با توجه به این­که پالایشگاه­های متعدد و کارخانه پتروشیمی بندر امام از منابع آلاینده در جنوب غربی ایران می­باشند، هدف از انجام این پژوهش بررسی میزان فلزات سنگین Pb و Cd در پرندگان مناطق جنوب غربی ایران می باشد. هم­چنین رابطه نوع زیستگاه (آبی و خشکی) پرندگان با میزان تجمع این فلزات در پر مورد مطالعه قرارمی گیرد.

روش بررسی

در طول خرداد تا تیر 87، پرهای دم 29 پرنده متعلق به 8 گونه جمع­آوری شدند. پرندگان از منطقه جنوب غرب ایران (به طور عمده خوزستان) صید شده بودند (شکل 1).

 

 

 

 

 

 

 

شکل 1- موقعیت مکان جمع­آوری نمونه­های پرندگان

                                                                   

 

 

پرهای دم از هر پرنده جدا­سازی گردید. نمونه­های پر ابتدا با استن شسته شدند و در آون با دمای 65 درجه سانتی­گراد به مدت 24 ساعت قرار داده شدند تا خشک شوند (10). سپس نمونه­ها خرد شدند و به میزان یک گرم از هر نمونه پر توسط ترازو وزن شد و به آن 10 میلی­لیتر اسید نیتریک و 5 میلی­لیتر اسید کلریدریک اضافه شد و روی حمام آبی به مدت 2 ساعت قرار داده شد تا هضم شوند، به طوری­که در پایان مرحله هضم مایع زرد رنگی به­دست می­آید. نمونه­های هضم شده از  کاغذ صافی عبور داده شد و حجم آن توسط آب مقطر به 25 میلی لیتر رسانده شد (11). نمونه­ها در این شرایط آماده تزریق به دستگاه جذب اتمی بود. از هر گونه پرنده حداقل 3 نمونه  مورد آنالیز قرار گرفت . برای اندازه­گیری فلزات از دستگاه جذب اتمی فیلیپس مدل  Pu 9400 استفاده گردید. در گام نخست لازم بود محدوده غلظت هر یک از عناصر مورد نظر تعیین شود که با انجام آنالیز مقدماتی محدوده مورد نظر مشخص گردید. سپس استانداردهای مورد نیاز هر عنصر تهیه شد. داده­های به­دست آمده از دستگاه جذباتمی، درفرمول (1) قرار داده شد تا غلظت نمونه برحسب ppm محاسبه شود.                                                                                                (1)                                                    M=CV/W  

C: غلظت بدست آمده از دستگاه     

V: حجم نهایی نمونه (در این تحقیق 25 میلی لیتر بوده است)

W: مقدار ماده خشک برای هضم بر حسب گرم (در این تحقیق 1 گرم بوده است)        

M: غلظت نهایی نمونه بر حسب ppm به ازای 1 گرم وزن خشک

آنالیزهای آماری توسط نرم افزار SPSS  (Version 11.5) انجام شد. داده­ها از لحاظ نرمال بودن با استفاده از آزمون  Kolmogrov-Smirnov  مورد بررسی قرار گرفتند. داده­ها دارای توزیع نرمال بودند. با استفاده از روش­های آنالیز واریانس اثر سطوح تغذیه و نوع زیستگاه روی میزان فلزات سنگین سرب و کادمیوم پر پرندگان توسط آزمون Tukey مورد بررسی قرار گرفت.  05/0  ≤ P به عنوان تفاوت معنی دار در نظر گرفته شد.

یافته ها

 در این مطالعه میزان Pb و Cd در پرهای دم 8 گونه (29 پرنده) مورد مطالعه قرار گرفت. لیست پرندگان مورد مطالعه  و اطلاعات آن­ها در جدول 1 آورده شده است. پرندگان بر اساس کتاب راهنمای صحرایی پرندگان ایران (12)   و بر طبق نظرScott (13) طبقه­بندی شدند.

 

 

 

جدول 1- اطلاعات مربوط به پرندگان مورد مطالعه

نام گونه

نام علمی

تعداد

سطح تغذیه *

زیستگاه

اردک سرسبز

   s Anas platyrhyncho

5

گیاه خوار

آبی

اردک نوک پهن

Anas clepeata

4

گیاه خوار

آبی

تنجه

Tadorna tadorna

4

گیاه خوار

آبی

اردک بلوطی

Aythya nyroca

3

گیاه خوار

آبی

هدهد

Upupa epops

3

بی مهره خوار

خشکی

سسک دم پهن

Cettia cetti

4

بی مهره خوار

خشکی

سسک نیزار

Acrocephalus scirpaceus

3

بی مهره خوار

خشکی

زنبور خوار سبز

Merops orientalis

3

بی مهره خوار

خشکی

*Handbook of the Birds of Europe، the Middle East، and North Africa

 

 

میانگین غلظت Pb  در پرندگان بین (μg/g) 03/1±23/18  (اردک بلوطی) و(μg/g) 31/1±33/3 ( زنبورخوار سبز) به­دست آمد ( شکل 2).  هم­چنین میانگین کادمیوم در پر پرندگان بین (μg/g) 06/0±71/1  (اردک سر سبز) و(μg/g) 03/0±06/0 ( زنبورخوار سبز) به­دست آمد (شکل 3).

 

 

 

شکل2- میزان غلظت (μg/g) Pb در پر پرندگان مورد مطالعه

 

 

 

شکل 3- میزان غلظت (μg/g) Cd در پر پرندگان مورد مطالعه

 

 

برای بررسی اثر نوع زیستگاه بر میزان سرب موجود در پر، پرندگان به 2 دسته پرندگان آبزی و خشکی زی تقسیم شدند که شامل 16 پرنده آبزی و 13 پرنده خشکی­زی بودند. میانگین غلظت سرب در پرندگان آبزی (μg/g) 95/4±94/11 و برای پرندگان خشکی­زی (μg/g) 03/1±81/6 به­دست آمد.  تفاوت معنادار آماری بین میزان سرب در پرندگان آبی و خشکی وجود داشت و میزان سرب به طور معناداری در پرندگان آبی بالاتر از پرندگان خشکی به­دست آمد. میانگین غلظت کادمیوم در پرندگان آبزی (μg/g) 73/0±08/1 و برای پرندگان خشکی­زی (μg/g) 19/0±25/0 به­دست آمد. هر چند میزان کادمیوم در پرندگان آبی  بیش­تر بود، اما آنالیز­های آماری تفاوت معناداری را در میزان کادمیوم در پرندگان آبی و خشکی نشان ندادند ( شکل 4).

 

 

                      شکل 4- میانگین غلظت فلزات سرب و کادمیوم در زیستگاه­های مختلف

 


بحت و نتیجه گیری

 

دانستن مقادیر آلاینده در یک موجود ارزش­مند است. مجموعه داده­های زیاد روی گونه­های منفرد ممکن است پایه­ای باشد برای ایجاد استاندارد­های معین مفید برای ارزیابی اهمیت غلظت فلزی موجود در بدن پرنده و همچنین محیط­زیستی که پرنده در آن در حال زندگی است (14). در این پژوهش میزان تجمع فلزات سنگین سرب و کادمیوم  در پر پرندگان با تاکید بر تاثیر نوع زیستگاه (آبی و خشکی) پرندگان مورد مطالعه قرار گرفت. پرهای دم 29 پرنده متعلق به 8 گونه (4 گونه آبزی و 4 گونه خشکی­زی) از منطقه جنوب غرب ایران جمع­آوری شدند. میزان فلرات اندازه­گیری شده در پر پرندگان کم­تر از مطالعات دیگران بود. به عنوان مثال میزان بالای سرب (μg/g 2/31±230)، در پرهای دم چرخ ریسک بزرگ (Parus major)  که از نزدیک یک کارخانه متالوژی نزدیک شهر Antwerpen (Belgium) توسط Janssen و همکاران به­­دست آمد (15).  در مطالعهEens    و همکاران ، میزان Pb در پرهای دم چرخ ریسک سر آبی و چرخ ریسک بزرگ blue and geat tit به ترتیبμg/g 2/15 ±0/64 وμg/g 8/1 ± 03/16 بود (16). Grue و همکاران میزان سرب را برای چلچله Hirundo rustica که از نزدیک منطقه آلوده و در کنار یک بزرگراه در Mary land ایالات متحده جمع­آوری شده بودند، در محدوده μg/g 82-43 به­دست آوردند (17). سرب یکی از عناصر بسیار سمی است که می­تواند باعث مرگ و میرپرندگان، اثرات مزمن و یا اثرات منفی بر زادآوری پرندگان  گردد که بستگی به مقدار آن دارد (18-20). Batagli و همکاران در مطالعه ای که روی Common buzzard در شمال ایتالیا انجام دادند، غلظت میانه سرب و کادمیوم را در پر پرندگان به ترتیب 48/1 و    (mg/kg dw) 060/0 بدست آوردند (10). آن­ها بیان نمودند که کادمیوم در محیط زیست به طور عمده منشا انسانی دارد.  نیمه عمر آن  در پرندگان زیاد است و با افزایش سن پرندگان غلظت آن افزایش می یابد .

کادمیوم عنصری غیر ضروری است که می­تواند اثرات گوناگونی را روی میکرو ارگانیسم­ها ، گیاهان و جانوران ایجاد نماید هر چند به نظر می­رسد که پستانداران و پرندگان نسبت به اثرات سمی آن­ها در مقایسه با سایر موجودات مقاوم­ترند (21).

با توجه به اینکه آلودگی­های خارجی  در مورد بسیاری از عناصر ممکن است میزان غلظت فلزات را در پر پس از شکل­گیری تغییر دهند،  در نتیجه میزان فلزات سنگین در بخش­هایی از پر که بیش­تر در معرض آلودگی­های خارجی هستند  ( به عنوان مثال آلودگی­های موجود در هوا) افزایش می­یابد . بنابر­این بایستی تمام فاکتورهایی که ممکن است روی میزان فلزات در پر که در نتیجه آلودگی­های خارجی است در هنگام آنالیز نمونه­ها مد نظر قرار گیرد (22). یکی از راه­هایی که می­تواند اثر آلودگی­های خارجی را در پر پرندگان کاهش دهد، شستن پرها قبل از انجام آنالیز نمونه است (20). در مطالعه ما پرها شسته شده و سپس آنالیز گردیدند. بنابراین می­توان نتیجه گرفت که وجود این عناصر در پر پرندگان مورد مطالعه در نتیجه آلودگی­های خارجی مانند هوا نبوده، بلکه در هنگام شکل­گیری پر پرندگان در خون آن­ها وجود داشته و به پر انتقال یافته­اند. با توجه به این­که میزان فلزات سنگین در خون پرندگان نشان دهنده آلودگی در رژیم غذایی آن­ها است ، می­توان نتیجه گرفت که در این مطالعه پرندگان آبزی  آلوده­تر از پرندگان خشکی­زی بوده­اند و دلیل آن احتمالا" آلودگی­های بیش­تر در محیط آبی نسبت به محیط خشکی می­باشد (23).

تاکنون حدود استانداردی معتبری برای میزان سرب و کادمیوم در پر پرندگان اعلام نشده است. مقایسه میانگین غلظت کادمیوم به­دست آمده در پر پرندگان با مقادیر استاندارد ارایه شده برای اندام­های داخلی (کبد، کلیه و عضله) پرندگان آبزی  (μg/g 6-3/0)  که توسط Calow  طبق نظرات Furness  و  Rainbo می باشد، نشان می دهد که مقدار این عنصر در برخی پرندگان آبزی بالاتر است اما در مورد پرندگان خشکی زی مورد مطالعه کم­تر از استاندارد ذکر شده برای اندام­های داخلی است (24و25). با توجه با این­که  مطالعات زیادی درباره  انتقال آلاینده­ها در زنجیره­های غذایی در محیط آبی انجام گرفته است، به عنوان مثال در مورد  عقاب دریایی که وجود فلزات سنگین در محیط آبی باعث افزایش غلظت فلزات سنگین در بدن پرنده شده و به دنبال آن کاهش زاد­آوری و مرگ و میر آن­ها بوده است (26). وجود آلودگی در محیط آبی در این منطقه می­تواند باعث افزایش غلظت این عناصر در پرندگان آبزی باشد.

از آنجایی که عناصر سرب و کادمیوم جزو عناصر غیر ضروری و سمی برای موجودات زنده می­باشند، حتی مقادیر کم آن­ها نیز مهم می­باشد و بایستی از انتشار آن­ها در محیط جلوگیری نمود. به طور کلی فعالیت­های انسانی و توسعه و استقرار صنایع پتروشیمی در سواحل جنوب ایران را می­توان منبع اصلی آلودگی و عامل مؤثر بر افزایش این فلزات به خصوص در محیط­های آبی دانست.  دانستن مقادیر آلاینده­ها در پرندگان و موجودات زنده ارزش­مند است اما متغیرهای گوناگونی وجود دارند که می­توانند بر رابطه میزان ماده آلاینده- واکنش موجود زنده تاثیر گذارند. فاکتورهایی از قبیل سن، جنس، رژیم غذایی، ترکیب فلزات سنگین، فیزیولوژی جذب و دفع عناصر در بدن موجود زنده، کارکرد این عناصر در اندام­های مختلف، منابع تولید این فلزات در محیط و...

 در پایان پیشنهاد می­شود که مطالعات مشابه در مورد سایر زیستگاه­ها در مناطق آلوده و برای گونه­های مختلف انجام شود و میزان فلزات سنگین در اندام­های مختلف پرندگان اندازه­گیری گردد.

منابع

1-     Gerbersmann, C., Heisterkamp, M., Adams, F.C., Broekaert, J.A.C., 1997. Two methods for the speciation analysis of mercury in fish involving microwave-assisted digestion and gas chromatographyatomic emission spectrometry. Anal. Chim. Acta, Vol. 350, pp.273–285.

2-     Savinov, V.M., Gabrielsen, G.W., Savinova, T.N., 2003. Cadmium, zinc, copper, arsenic, selenium and mercury in seabirds from the Barents Sea: levels, inter-specific and geographical differences. Science of the Total Environment, Vol. 306, pp.133– 58.

3-     Furness, R.W., 1993. Birds as monitors of pollutants. In: Furness, R.W., Greenwood, J.J.D., Furness, R.W., Greenwood, J.J.D., editors. Birds as monitors of environmental change. London: Chapman & Hall, pp. 86-143.

4-     Movalli, A., 2000. Heavy metal and other residues in feathers of laggar falcon (Falco biarmicus juggar) from six districts of Pakistan. Environmental Pollution, Vol. 109, pp. 267–275.

5- Furness, R.W., Muirhead, S.J., Woodburn, M., 1986. Using bird feathers to measure mercury in the environment: relationships between mercury content and moult. Marine Pollution Bulletin, Vol. 17, pp. 27–30.

5-     Burger, J., 1994. A risk assessment for lead in birds. Journal of Toxicology Environmental Health, Vol. 45, pp. 369–396.

6-     Burger, J., 1993. Metals in avian feathers: bio indicators of environmental pollution. Review of the Environmental Toxicology, Vol. 5, pp. 203–311.

7-     Zolfaghari, G., Esmaili-sari, A., Ghasempouri, S.M., Kiabi, B.H., 2006. Examination of mercury concentration in the feather of 18 species of birds in southwest Iran.  Environmental. Research, Vol. 104, pp. 258-265.

8-     کریمی آزاده، اسماعیلی ساری عباس، یزدان داد حسین. . بررسی تجمع فلزات سنگین کادمیوم، کروم، مس، روی و آهن در برخی اندام های باکلان بزرگ((Phalacrocorax carbo) مجله محیط شناسی، 1386، دوره 33، شماره 43.

9-     Battaglia, A.., Ghidini, S., Campanini, G., Spaggiari, R., 2005. Heavy metal contamination in little owl (Athene noctua) and common buzzard (Buteo buteo) from northern Italy. Ecotoxicology and Environmental Safety, Vol. 60, pp. 61–66.

10-  ASTM Standard C33, 2003, "Specification for Concrete Aggregates," ASTM International, West Conshohocken, PA, DOI: 10.1520/C0033-03, see information in: www.astm.org

11-    منصوری جمشید،. راهنمای صحرایی پرندگان ایران، چاپ اول، انتشلرات ذهن آویز،1379، 489ص.

12-   Scott, D.A., 2007. A review of the status of the breeding water birds in Iran in the 1970s. Poduces West Central Asian Ornithol Journal, Vol. 2, pp.1–21.

13-  Kalisinska, E., Slicki, W. Myslek, P., Kavetska, K.M. and Jackowski, A., 2003. Using the Mallard to biomonitor heavy metal contamination of wetlands in north-western Poland.  Science of the Total Environment,Vol. 242, pp. 293-308.

14-  Janssen, E., Dauwe, T., Bervoets, L., Eens, M., 2001. Heavy metals and selenium in feathers of great tits (Parus major) a long a pollution gradient. Environmental Toxicology and Chemestery, Vol. 20, pp. 2815-2820.

15-  Eens, M., Pinxten, R., Veheyen, R.F., Blust, R., Bervoets, L., 1999. Great and blue tits   as indicator of heavy metal contamination in the terrestrial ecosystems. Ecotoxicology of the Environment Safty, Vol. 44, pp. 81–85.

16-  Grue, C.E., O’Shea, T.J., Hoffman, D.J., 1984. Lead concentrations and reproduction in highway-nesting barn Swallows.Condor, Vol. 86, pp. 383-389.

17-  Mateo, R., Belliure, J., Dolz, C., Aguilar Serrano, J.M., Guitart, R., 1998. High prevalences of lead poisoning in wintering waterfowl in Spain. Environmental Contamination and Toxicology, Vol. 35, pp. 342–347.

18-  Ochiai, K., Jin, K., Itakura, C., Goryo, M., Yamashita, K., Mizuno, N., Fuginaga, T., Tsuzuki, T., 1992. Pathological study of lead poisoning in whooper swans (Cygnus cygnus) in Japan. Avian Dis, Vol. 36, pp. 313–323.

19-  Burger, J., 1995. A risk assessment for lead in birds. Toxicology of the Environmental Health, Vol. 45, pp. 369–396.

20-  Eisler, R., 1985. Cadmium hazards to fish, wildlife, and invertebrates. A synoptic review. U.S. Fish and Wildlife Service Biological Report. Patuxent Wildlife Research Center, Laurel, Maryland.

21-  Dauwe, T., Bervoets, L., Pinxten, R., Blust,    R.,  Eens, M., 2003. Variation of heavy metals within and among feathers of birds of prey: effects of molt and external contamination. Environmental Pollution, Vol. 124, pp. 429–436.

22-  Dauwe, T., Bervoets, L., Blust, R., Pinxten, R., Eens, M., 2000. Can excrement and feathers of nestling songbirds be used as biomonitors for heavy metal pollution? Environmental Contamination and Toxicology, Vol. 39, pp. 541–546.

23-  Calow, P., 1998. Handbook of ecotoxicology. Imprint: Oxford, Blackwell.

24-  Furness, R.W., Rainbow, P.S., 1990. Heavy metals in the Marine Environment. CRC Press, Boca Raton, FL.

25-  Palma, L., Beja, P., Tavares, P.C., Monteiro, L.R., 2005. Spatial variation of mercury levels in nesting Bonelli’s eagles from Southwest Portugal: effects of diet composition and prey contamination. Environmental Pollution, Vol. 134, pp. 549–557.

 



1- عضو هیات علمی گروه محیط زیست دانشکده منابع طبیعی دانشگاه زابل، ایران *(مسوول مکاتبات).

[2]- استاد گروه محیط زیست دانشگاه تربیت مدرس دانشکده منابع طبیعی و علوم دریایی، نور، ایران.

[3]- عضو هیات علمی گروه محیط زیست دانشکده منابع طبیعی دانشگاه زابل، ایران.

[4]- M. Sc student in Environmental pollution, Science and Research campus, Islamic Azad University, Tehran, Iran *(Corresponding Author).

[5]- Assistant professor, Faculty of Environment and energy, Science and Research campus, Islamic Azad University, Tehran, Iran.

1-     Gerbersmann, C., Heisterkamp, M., Adams, F.C., Broekaert, J.A.C., 1997. Two methods for the speciation analysis of mercury in fish involving microwave-assisted digestion and gas chromatographyatomic emission spectrometry. Anal. Chim. Acta, Vol. 350, pp.273–285.

2-     Savinov, V.M., Gabrielsen, G.W., Savinova, T.N., 2003. Cadmium, zinc, copper, arsenic, selenium and mercury in seabirds from the Barents Sea: levels, inter-specific and geographical differences. Science of the Total Environment, Vol. 306, pp.133– 58.

3-     Furness, R.W., 1993. Birds as monitors of pollutants. In: Furness, R.W., Greenwood, J.J.D., Furness, R.W., Greenwood, J.J.D., editors. Birds as monitors of environmental change. London: Chapman & Hall, pp. 86-143.

4-     Movalli, A., 2000. Heavy metal and other residues in feathers of laggar falcon (Falco biarmicus juggar) from six districts of Pakistan. Environmental Pollution, Vol. 109, pp. 267–275.

5- Furness, R.W., Muirhead, S.J., Woodburn, M., 1986. Using bird feathers to measure mercury in the environment: relationships between mercury content and moult. Marine Pollution Bulletin, Vol. 17, pp. 27–30.

5-     Burger, J., 1994. A risk assessment for lead in birds. Journal of Toxicology Environmental Health, Vol. 45, pp. 369–396.

6-     Burger, J., 1993. Metals in avian feathers: bio indicators of environmental pollution. Review of the Environmental Toxicology, Vol. 5, pp. 203–311.

7-     Zolfaghari, G., Esmaili-sari, A., Ghasempouri, S.M., Kiabi, B.H., 2006. Examination of mercury concentration in the feather of 18 species of birds in southwest Iran.  Environmental. Research, Vol. 104, pp. 258-265.

8-     کریمی آزاده، اسماعیلی ساری عباس، یزدان داد حسین. . بررسی تجمع فلزات سنگین کادمیوم، کروم، مس، روی و آهن در برخی اندام های باکلان بزرگ((Phalacrocorax carbo) مجله محیط شناسی، 1386، دوره 33، شماره 43.

9-     Battaglia, A.., Ghidini, S., Campanini, G., Spaggiari, R., 2005. Heavy metal contamination in little owl (Athene noctua) and common buzzard (Buteo buteo) from northern Italy. Ecotoxicology and Environmental Safety, Vol. 60, pp. 61–66.

10-  ASTM Standard C33, 2003, "Specification for Concrete Aggregates," ASTM International, West Conshohocken, PA, DOI: 10.1520/C0033-03, see information in: www.astm.org

11-    منصوری جمشید،. راهنمای صحرایی پرندگان ایران، چاپ اول، انتشلرات ذهن آویز،1379، 489ص.

12-   Scott, D.A., 2007. A review of the status of the breeding water birds in Iran in the 1970s. Poduces West Central Asian Ornithol Journal, Vol. 2, pp.1–21.

13-  Kalisinska, E., Slicki, W. Myslek, P., Kavetska, K.M. and Jackowski, A., 2003. Using the Mallard to biomonitor heavy metal contamination of wetlands in north-western Poland.  Science of the Total Environment,Vol. 242, pp. 293-308.

14-  Janssen, E., Dauwe, T., Bervoets, L., Eens, M., 2001. Heavy metals and selenium in feathers of great tits (Parus major) a long a pollution gradient. Environmental Toxicology and Chemestery, Vol. 20, pp. 2815-2820.

15-  Eens, M., Pinxten, R., Veheyen, R.F., Blust, R., Bervoets, L., 1999. Great and blue tits   as indicator of heavy metal contamination in the terrestrial ecosystems. Ecotoxicology of the Environment Safty, Vol. 44, pp. 81–85.

16-  Grue, C.E., O’Shea, T.J., Hoffman, D.J., 1984. Lead concentrations and reproduction in highway-nesting barn Swallows.Condor, Vol. 86, pp. 383-389.

17-  Mateo, R., Belliure, J., Dolz, C., Aguilar Serrano, J.M., Guitart, R., 1998. High prevalences of lead poisoning in wintering waterfowl in Spain. Environmental Contamination and Toxicology, Vol. 35, pp. 342–347.

18-  Ochiai, K., Jin, K., Itakura, C., Goryo, M., Yamashita, K., Mizuno, N., Fuginaga, T., Tsuzuki, T., 1992. Pathological study of lead poisoning in whooper swans (Cygnus cygnus) in Japan. Avian Dis, Vol. 36, pp. 313–323.

19-  Burger, J., 1995. A risk assessment for lead in birds. Toxicology of the Environmental Health, Vol. 45, pp. 369–396.

20-  Eisler, R., 1985. Cadmium hazards to fish, wildlife, and invertebrates. A synoptic review. U.S. Fish and Wildlife Service Biological Report. Patuxent Wildlife Research Center, Laurel, Maryland.

21-  Dauwe, T., Bervoets, L., Pinxten, R., Blust,    R.,  Eens, M., 2003. Variation of heavy metals within and among feathers of birds of prey: effects of molt and external contamination. Environmental Pollution, Vol. 124, pp. 429–436.

22-  Dauwe, T., Bervoets, L., Blust, R., Pinxten, R., Eens, M., 2000. Can excrement and feathers of nestling songbirds be used as biomonitors for heavy metal pollution? Environmental Contamination and Toxicology, Vol. 39, pp. 541–546.

23-  Calow, P., 1998. Handbook of ecotoxicology. Imprint: Oxford, Blackwell.

24-  Furness, R.W., Rainbow, P.S., 1990. Heavy metals in the Marine Environment. CRC Press, Boca Raton, FL.

25-  Palma, L., Beja, P., Tavares, P.C., Monteiro, L.R., 2005. Spatial variation of mercury levels in nesting Bonelli’s eagles from Southwest Portugal: effects of diet composition and prey contamination. Environmental Pollution, Vol. 134, pp. 549–557.