برآورد ارزش اقتصادی گونه‌های گیاهی طبی- دارویی دریاچه ارژن و پریشان

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار و عضو هیات علمی دانشکده محیط‌زیست و انرژی واحد علوم و تحقیقات دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.

2 کارشناس ارشد اقتصاد محیط‌زیست دانشکده محیط‌زیست و انرژی واحد علوم و تحقیقات دانشگاه آزاد اسلامی، تهران

چکیده

مطالعات متعددی در جهان در زمینه ارزش­گذاری صورت گرفته که نشان­دهنده اهمیت روز افزون آن است. با ارزش­گذاری اقتصادی منابع طبیعی می­توان تا حدودی به ارزش واقعی آن­ها پی برد و بیش از پیش از تخریب و استفاده ­بی­رویه از آن جلوگیری نمود.  هدف از این تحقیق برآورد ارزش اقتصادی گیاهان طبی- دارویی و ارزش­های بازاری انواع گوناگون اقلام محصولات گیاهی دارویی در اطراف دریاچه پریشان است. برای برآورد ارزش­های یاد شده اقدام به تهیه و تکمیل پرسش­نامه­هایی در همین رابطه گردید و  علاوه بر تعیین ارزش­های انواع گیاهان طبی- دارویی با بررسی روش­های ارزش­گذاری اقتصادی و انتخاب روش مناسب ، فاکتورهای تاثیر­گذار در ارزش­گذاری اقتصادی گیاهان طبی- دارویی نیز شناسایی شده و بر این اساس با توجه به اهمیت مقوله گیاهان طبی و دارویی و رابطه اجتناب ناپذیر آن با منابع طبیعی و استفاده از آن، در  این مقاله تلاش شد این رابطه مورد بررسی وتجزیه و تحلیل قرار گیرد.  محدوده جغرافیایی منطقه مورد مطالعه دریاچه ارژن و پریشان به شرح زیر می باشد:
این دریاچه مهم­ترین دریاچه آب شیرین ایران است که در 12 کیلومتری شرق کازرون، در میان کوهستان فامور قرار گرفته است. وسعت تقریبی آن 36 کیلومتر مربع است. طول آن به 12 کیلومتر و عرض آن به سه کیلومتر می‌رسد. پس از حضور در منطقه و مشخص نمودن میزان و قیمت فروش گیاهان دارویی توسط عطاری­ها در طول 1 ماه و نیز میزان مصرف گیاهان دارویی عنوان شده در پرسش­نامه­ها بر اساس روش ارزش­گذاری بازاری، ارزش اقتصادی گیاهان دارویی در منطقه دریاچه ارژن و پریشان تخمین زده شده است و برآورد این ارزش اقتصادی با استفاده از مدل رگرسیون و بهره­گیری از نرم افزار  E-viewsصورت گرفته است.این ارزش معادل 1036588تومان برای مدت 1 ماه برآورد شده است.

کلیدواژه‌ها


 

 

 

 

 

پایداری، توسعه و محیط زیست، دوره دوم، شماره4، پاییز 98

برآورد ارزش اقتصادی گونه­های گیاهی طبی- دارویی دریاچه ارژن و پریشان

زهرا عابدی[1]

مهسا حسینی امجد [2]*

mahsa_hosseiniamjad@yahoo.com

 

چکیده

مطالعات متعددی در جهان در زمینه ارزش­گذاری صورت گرفته که نشان­دهنده اهمیت روز افزون آن است. با ارزش­گذاری اقتصادی منابع طبیعی می­توان تا حدودی به ارزش واقعی آن­ها پی برد و بیش از پیش از تخریب و استفاده ­بی­رویه از آن جلوگیری نمود.  هدف از این تحقیق برآورد ارزش اقتصادی گیاهان طبی- دارویی و ارزش­های بازاری انواع گوناگون اقلام محصولات گیاهی دارویی در اطراف دریاچه پریشان است. برای برآورد ارزش­های یاد شده اقدام به تهیه و تکمیل پرسش­نامه­هایی در همین رابطه گردید و  علاوه بر تعیین ارزش­های انواع گیاهان طبی- دارویی با بررسی روش­های ارزش­گذاری اقتصادی و انتخاب روش مناسب ، فاکتورهای تاثیر­گذار در ارزش­گذاری اقتصادی گیاهان طبی- دارویی نیز شناسایی شده و بر این اساس با توجه به اهمیت مقوله گیاهان طبی و دارویی و رابطه اجتناب ناپذیر آن با منابع طبیعی و استفاده از آن، در  این مقاله تلاش شد این رابطه مورد بررسی وتجزیه و تحلیل قرار گیرد.  محدوده جغرافیایی منطقه مورد مطالعه دریاچه ارژن و پریشان به شرح زیر می باشد:

این دریاچه مهم­ترین دریاچه آب شیرین ایران است که در 12 کیلومتری شرق کازرون، در میان کوهستان فامور قرار گرفته است. وسعت تقریبی آن 36 کیلومتر مربع است. طول آن به 12 کیلومتر و عرض آن به سه کیلومتر می‌رسد. پس از حضور در منطقه و مشخص نمودن میزان و قیمت فروش گیاهان دارویی توسط عطاری­ها در طول 1 ماه و نیز میزان مصرف گیاهان دارویی عنوان شده در پرسش­نامه­ها بر اساس روش ارزش­گذاری بازاری، ارزش اقتصادی گیاهان دارویی در منطقه دریاچه ارژن و پریشان تخمین زده شده است و برآورد این ارزش اقتصادی با استفاده از مدل رگرسیون و بهره­گیری از نرم افزار  E-viewsصورت گرفته است.این ارزش معادل 1036588تومان برای مدت 1 ماه برآورد شده است.

 

واژه­های کلیدی: ارزش­گذاری، روش قیمت بازاری، گیاهان طبی – دارویی، دریاچه ارژن و پریشان.

 

J. Sus. Dev. & Env., Vol 2, No.4, Autumn 2019

 

Estimation of economical values related toMedical plants species of Arjanparishan Lake

Zahra Abedi[3]

Mahsa Hosseini Amjad[4]*

mahsa_hosseiniamjad@yahoo.com

 

Abstract                

A great numbers of studies have been accomplished in the field of valuation which shows its increasing importance. By economic valuation of the natural resources you can find out to some extend their real value and so prevent the destruction and the irregular consumption of them. The purpose of this study is to evaluate the economic value of the medical- pharmaceutical plants and the market value of different kinds of pharmaceutical plants productions around ParishanLake. In order to estimate the mentioned values, some questionnaires have been provided and filled in this regard. In addition to the determining the values of the pharmaceutical plants through economic valuation methodology and proper method selection, the effective factors in economic valuation of medical- pharmaceutical plants have been detected and on the base of them the questionnaires have been provided.

Therefore, regarding the importance of medical- pharmaceutical plants and their inevitable relation with natural resources and their application, this paper is an effort to analyze this relation.

The limit of the studied geographical region is as follows:

The most important fresh water lake in Iran, located 12 km east of Kazeroun, among FamourMountains. It has an area of almost 36 km2 with a length of 12 km and a width of 3 km.

The economic value of the pharmaceutical plants of the region of Arjan and parishan lakes has been estimated after onsite specifying the amount and market price of pharmaceutical plants by groceries during one month and also consumption of pharmaceutical plants mentioned in questionnaires on the basis of market valuation method. The value was estimated by application of E-views software. The obtained value for Arjan and Parishan lakes is estimated 1036588 Toman for one month.

 Keywords: Valuation, Market valuation method, Medical- pharmaceutical plants, Arjanparishan Lake Monitoring.

 

 

 

 

 

زمینه و هدف

 

توجه به معضلات رو به رشد ناشی از تخریب و بهره برداری بی­رویه از طبیعت موجب گردیده تا دانشمندان با تلاش در جهت تبیین خدمات مختلفی که از عملکرد اکوسیستم­های طبیعی ناشی می­شود، توجه تصمیم­گیران را به لزوم حفاظت و توسعه هرچه بیش­تر این مواهب خدادادی جلب کنند.

بدون شک منابع طبیعی تجدید شونده و وضعیت آن در سیر تحولات اقتصادی و اجتماعی جوامع مختلف جهان پیوسته نقش اساسی و سازنده­ای داشته و سرمایه­های طبیعی و پشتوانه رشد و توسعه اقتصادی در هر کشوری محسوب می­شوند.

بحث ارزش­گذاری اقتصادی منابع طبیعی از اهمیت زیادی برخوردار است. قیمت­گذاری کارکرد­های زیست ­محیطی گام مهمی برای تصحیح تصمیمات اقتصادی بانگرش استفاده بی­رویه و بیش از حد ازمنابع زیست­ محیطی می­باشد. هدف کلی این مقاله برآورد اقتصادی گیاهان طبی - دارویی در اطراف دریاچه ارژن و پریشان است.

در طول تاریخ، جوامع انسانی به تولیدات قابل مبادله یا بازاری منابع طبیعی از جمله چوب، علوفه و محصولات فرعی توجه داشتند و ارزش­های غیر بازاری چندان مورد توجه نبوده است. امروزه آشنا بودن اکثر افراد (اعم از بومی و غیر بومی) ، به اهمیت گیاهان طبی دارویی سبب شده است تا استفاده از این گیاهان به صورت یک ارزش اقتصادی و بازاری وارد بازارمصرف شود. با گسترش شهرها بر تراکم جمعیت در مناطق مرکزی شهرها افزوده شده و فشار بیش­تری بر منابع طبیعی وارد می­گردد. افزایش تقاضای زمین به دلیل موقعیت تجاری مناطق مرکزی صاحبان اراضی را ترغیب می­کند تا با تخریب و انهدام مناطق سبز تحت تملک خود را برای به­دست آوردن سود بیش­تر آن­ها را به عرصه­های ساختمانی تبدیل کنند. منابع طبیعی خدمات بسیاری را بدون هیچ هزینه­ای به بشر ارایه می­کنند که هیچ ارزش مشخصی برای آن­ها در نظر گرفته نمی­شود. بشر در قبال محیط­زیست خود مسئول است و باید کلیه خدماتی که این منابع خدادادی در اختیارش قرار می­دهد را مورد بررسی و تحلیل دقیق قرار دهد تا از این طریق بتوان به ارزش آن­ها پی برد، هرچند که ارزش ذاتی و واقعی شاخص­های زیست محیطی فراتر از قیمت­های تعیین شده است.

ارزش افزوده هر هکتار اکوسامانه تالابی در جهان حدود 14 هزار دلار برآورد شده است، در نتیجه تعیین ارزش اقتصادی مواهب زیست محیطی به منظور حفظ طبیعت و تصمیم­­گیری عقلانی برای استفاده از منابع طبیعی اجتناب ناپذیر می­باشد.

اهداف فرعی و جزیی­تر شناسایی و بررسی گونه­های گیاهی در منطقه مورد مطالعه، بررسی روش­های ارزش­گذاری گونه­های گیاهی، برآورد ارزش گونه­ها و مقایسه آن­ها با یکدیگر در مناطق مورد مطالعه و تعیین سهم ارزش گونه­ها از کل ارزش مناطق می­باشد.

پیشینه تحقیق

مروری مختصر بر برخی از مطالعات ارزش­گذاری منابع زیست محیطی انجام شده در جهان:

1-((ارزش­گذاری گیاهان دارویی برای مصرف داروسازی)) این مقاله توسط پوشما کومار[5]در سال (2004) نوشته شده است.

در این تحقیق از روش ارزیابی ارزش خالص  اقتصادی، ارزیابی مطلق اقتصادی و ارزیابی امکان راهبردی بودن در صنعت داروسازی استفاده شده است . ارزش­گذاری اقتصادی گیاهان دارویی به عنوان یکی از جنبه­های تنوع گیاهی به حساب می آید و میزان ارزش اقتصادی محاسبه شده در این تحقیق معادل 12879 روپیه بر آورد شده است.

 مطالعاتی که تا به حال انجام شده گیاهان دارویی اکوسیستم­های جنگلی را بررسی می­کند ولی گیاهان دارویی اکوسیستم­های دریایی و نمونه­های حیوانی در این مقاله بررسی نشده­اند.

ولی اکوسیستم­های دریایی هم منبع گیاهان دارویی هستند که در بسیاری از موارد سایر عملکردهای اکولوژیکی این گیاهان دارویی مورد توجه قرار می گیرد.

2- ((پراکندگی گیاهی در قومیت­های مختلف وازش­گذاری اقتصادی گیاهان دارویی را در یکی از استان­های شمال مراکش )) این مقاله توسط جاد هلال [6]و همکارانش در سال (2003) انجام شد.

مطالعات در چند ناحیه روستایی انجام شد وگیاهان دارویی آن­جا جمع­آوری گردید. ارزش اقتصادی این گیاهان به روش بازاری محاسبه شده است که در آن تعداد گیاهانی که در هکتار کاشته شده­اند شمارش گردید و میزان فروش آن­ها در مغازه­های مربوطه در طول مدت 1 ماه توسط اطلاعاتی که در پرسش­نامه­ها پر شده بود به دست آمد. در نهایت از حاصل­ضرب این دو مقدار ارزش گیاهان دارویی این منطقه که معادل 825.36 $ (دلار ) بوده است، تخمین زده شد.

3- ((ارزش اقتصادی گیاهان منتخب در کرالا و تامیل نادو در هند، به منظور تامین ارزش سرمایه­گذاری)) این مقاله توسط سانتا [7]وچان دراکانت[8] در سال (2006) بر روی گیاهان در هندوستان انجام شد.

در هندوستان گیاهان دارویی زیادی هستند که در غذا و صنعت و. . . استفاده می­شوند. در این مقاله سعی شده است که گیاهان دارویی با توجه به ارزش اقتصادی آن­ها در این دو ایالت بررسی شوند.داده­ها از طریق مصاحبه­های شخصی و پرسش­نامه جمع آوری شد تا ارزش اقتصادی این گیاهان به­دست آید .

شاخص ارزشی به فاکتورهای مختلفی بستگی داشت که ارزش دارویی گیاه را تحت تاثیر قرار می­دهد .

در این تحقیق ارزش اقتصادی گیاهان دارویی به عنوان تابعی از سرمایه­گذاری در نظر گرفته شده است هم­چنین ارزش تجاری گیاهان دارویی و ارزش کاربردی غیر تجاری آن­ها و نیز ارقام مربوط به سود سرمایه­گذاری و هم­چنین ارزش فرهنگی معنوی نیز بر آورد گردیده است .

این مطالعه به روش CV یا ارزش­گذاری مشروط انجام شده است و میزان ارزش آن نیز 625 $ برآورد شده است.

برخی از مطالعات ارزش­گذاری منابع زیست محیطی انجام شده در داخل کشور:

در داخل کشور فقط دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات در مورد نحوه ارزش­گذاری گیاهان طبی-دارویی تحقیقاتی انجام داده است. از جمله این تحقیقات :

1-         تعیین ارزش گیاهان طبی – دارویی در تالاب شادگان بوده که به روش بازاری بوده و توسط نویسنده این مقاله انجام شده است.

2-         تحقیقاتی که توسط خانم فرزانه ظفری در مناطق ارژن – پریشان و شادگان انجام شده است.

3-         تعیین ارزش گیاهان طبی – دارویی در منطقه یزد که توسط خانم نازفر جلیلیان انجام شد.

4-         پروژه انجام شده در منطقه میان کاله.

5-         ارزش­گذاری های انجام شده در منطقه خلیج گرگان .

روش بررسی

 در این مقاله با اتکا به پشتوانه تئوریک مدل­های ارزش­گذاری، مطالعه میدانی، مصاحبه ، تصحیح و تکمیل پرسش­نامه از افراد محلی و بومی منطقه، اطلاعاتی نسبتا کامل در زمینه گیاهان طبی - دارویی در منطقه مورد مطالعه به­دست آمد. سپس طی تهیه جداولی کلیه اطلاعات به­دست آمده از پرسش­نامه­ها ارابه گردید و به منظور دستیابی به دو هدف اصلی تحقیق یعنی ارزش بازاری گیاهان طبی - دارویی و ارزش اقتصادی آن­ها به تجزیه و تحلیل اطلاعات پرداخته شد.

روش استفاده شده در این مقاله روش بازاری است. روش قیمت بازار، ارزش اقتصادی تولیدات یا خدمات اکوسیستم که به بازار آورده و فروخته می­شوند، را برآورد می­کند. برای محض نمودن تغییرات ارزش در کمیت یا کیفیت کالا یا خدمات می­توان از روش قیمت بازار استفاده نمود. این روش از تکنیک­های اقتصادی استاندارد برای اندازه­گیری فواید اقتصادی از کالاهای عرضه شده براساس کمیت خرید افراد در قیمت­های متفاوت و کمیت عرضه در قیمت­های مختلف استفاده می­کند. روش استاندارد برای محاسبه مقدار استفاده از منابع تجاری در بازار براساس ارزیابی مازاد مصرف کننده و مازاد تولید کننده با استفاده از قیمت بازار و کمیت اطلاعات می باشد.

 Bateman and Turner در سال 1963روش قیمت بازار از قیمت­های متداول بازار برای تعیین ارزش کالاها و خدمات در بازارها استفاده می کند. با فرض رقابت کامل، قیمت بازار، ارزش واحد اضافه کالا و خدمات می­باشد. بهره­گیری از روش قیمت بازار برای برآورد مازاد مصرف کننده و مازاد تولید کننده نیاز به اطلاعات دارد. به منظور برآورد مازاد مصرف کننده باید تابع تقاضا برآورد شود. این کار به اطلاعاتی در مورد عوامل دیگراثرگذاربرتقاضا مانند درآمد یا اطلاعات جمعیتی نیاز دارد. در این مقاله با توجه به استفاده از روش ذکر شده اطلاعاتی که نشان دهنده میزان مصرف گیاهان طبی – دارویی توسط مردم و عطاری ها در طول 1 ماه و قیمت فروش این گیاهان بوده است به­وسیله پرسش­نامه­ها جمع­آوری شده است.

اما در کناراهداف کلی اشاره شده در این مقاله ، تعدادی اهداف فرعی و جزیی­تری نیز مد نظر می­باشد که شامل مواردزیر است:

1) شناسایی و بررسی گونه های گیاهی در مناطق مورد مطالعه.

2) بررسی روش­های ارزش­گذاری گونه­های گیاهی.             

3) تعیین ارزش گونه­ها و میزان فراوانی­ها

موقعیت جغرافیایی دریاچه ارژن - پریشان

دریاچه پریشان مهم­ترین دریاچه آب شیرین ایران است که در 12 کیلومتری شرق کازرون، در میان کوهستان فامور قرار گرفته است. وسعت تقریبی آن 36 کیلومتر مربع است. طول آن به 12 کیلومتر و عرض آن به سه کیلومتر می‌رسد. ارتفاع آن از سطح آب­های آزاد 820متر است. حوزه آبریز این دریاچه 26605 کیلومتر مربع می‌باشد. آب دریاچه بیش­تر از باران‌های سالانه تامین می‌شود. بنابراین حدود آن، برحسب فصول سال و مقدار بارندگی سالانه در منطقه متغیر است و بیش­ترین مساحت را در اردیبهشت دارد. در این ماه از سال، آب­های سطحی حاصل از باران، ذوب برف و چشمه‌ها به بیش­ترین مقدار افزایش یافته، و در پاییز مساحت دریاچه به حداقل می‌رسد. دریاچه پریشان که در فهرست کنوانسیون رامسر به عنوان تالاب بین‌المللی ثبت گردیده و در مجموعه منطقه حفاظت شده توسط یونسکو و پروژه انسان و کره مسکون [9](MAB) سازمان ملل به عنوان ذخیره گاه بیوسفری انتخاب شده دارای اهمیت‌های اکولوژیکی، جانورشناسی، لیمنولوژیکی، هیدرولوژیکی و بوتانیکی است (5).

عرض متوسط دریاچه پریشان 3 کیلومتر و عمق متوسط آن 5/1 متر و سطح آن به طور متوسط 4200 هکتار است. میزان حجم متوسط آبی دریاچه حدود 14 میلیون متر مکعب برآورد گردیده است. ریزش‌های جوی در این دریاچه حدود 514 میلی‌متر در سال بوده که تبخیر براساس اطلاعات موجود از نزدیک­ترین تشت تبخیر 2748 میلی‌متر در سال بوده است (6).

گستره آبی تالاب پریشان به طور متوسط 160 کیلومتر مربع است که در فرو نشست ارتفاعات شمال شرقی شهر کازرون قرار گرفته و بیش­ترین میزان آب وارده به دریاچه از آبراهه‌ها و چشمه‌هایی است که از کوه فامور و ارتفاعات جنوب خاوری سرچشمه گرفته و چشمه‌ساران متعددی مانند چشمه بید زرد،‌ چشمه قلعه نارنجی و چشمه سوسامک به دریاچه می‌ریزند. از سوی دیگر به دلیل وجود قنات‌های متعدد واقع در جنوب کازرون به طرف دریاچه چنین به نظر می‌رسد که بخش عمده‌ای از آب دریاچه از طریق منابع زیر‌زمینی از آن خارج شده و به دشت کازرون تخلیه می‌شوند (5).

هم­چنین در این منطقه شرایط مختلف جغرافیایی و اکولوژیکی و سایر عوامل متعدد تاثیر‌گذار تنوع گونه‌ها را بسیار چشم­گیر نموده و در رویش گیاهان که یکی از شاخص‌های اکوسیستم‌ این منطقه محسوب می­شود اثرگذار می­باشد. از سوی دیگر پستانداران بسیاری نیز در این محدوده زیست می­کنند که تعدادی از آن­ها کم جمعیت و یا نادر هستند و گونه شیرایرانی در آن بنا به مستندات در اوایل قرن حاضر منقرض گردیده است. اما بیش از 51 درصد از گونه­های پرندگان ایران و 8 گونه ارزش­مند ماهی شناسایی شده در استان فارس، نظیر ماهی زردک، شانه و سرخو، در دریاچه پریشان زیست می‌نمایند که از نوع علف‌خوار و بنتوز خوار بوده و ارزش شیلاتی دارند (5).

متدولوژی و بررسی مدل

در روش قیمت بازاری ، ارزش­گذاری بر مبنای تمایل به فروش گیاهان دارویی به وسیله افرادی که گیاهان را جمع­آوری می کنند و می فروشند صورت گرفته است. تعداد این پرسش­نامه­ها 30 عدد می باشد که توسط عطاری ها و فروشندگان گیاهان دارویی و افردی که در این مناطق زندگی می­کنند پر شده است. برای گردآوری اطلاعات لازم ، از روش میدانی و کتابخانه­ای و پرسش­نامه­ها استفاده شده است.

تجزیه و تحلیل پرسشنامه­ها

برخلاف این­که این دریاچه از لحاظ مختلف داری ارزش­های بسیاری می­باشد ولی به دلیل واقع شدن در یک منطقه دور افتاده هم­چنین عدم توجه به آن­جا، در طول سال گردشگران زیادی ندارد و اکثر افرادی که در آن­جا هستند به صورت گذری از این منطقه عبور می­کنند. تحقیقاتی که روی ارزش این گیاهان صورت گرفت در ایام تعطیلات نوروزی بوده که در حدود تعداد 60-50 نفر بازدیدکننده در این مکان بوده­اند. در نتیجه ابتدا در نظر سنجی اولیه تاثیرگذارترین مناطق انتخاب شده و سپس به صورت تصادفی از بین آن­ها درمنطقه ارژن و پریشان ، شهرستان کازرون و روستاهای هلک ، ملااره، ده پاگان، عرب فامور، پریشان و شهرنجان انتخاب شده و در مرحله بعد پرسش­نامه­های تهیه شده بین افراد این مناطق توزیع و توسط گردشگران تکمیل گردید.

پس از تجزیه و تحلیل و بررسی جدول­های موجود در پرسش­نامه­ها ارزش اقتصادی کل محاسبه شده در  ارژن و پریشان  1036588تومان به دست آمد که نتیجه میانگین قیمت و میزان فروش گیاهان طبی- دارویی در طول 1 ماه توسط عطاری­ها می­باشد .

مطابق با اطلاعات به دست آمده از طریق تحلیل پرسشنامه­ها تعداد 19 گیاه طبی – دارویی در منطقه ارژن  و پریشان با نام­های پرسیاوشون ، خاکشیر ، بابونه ، برگ بید ، دن ، گل گاوزبان، آبیشم شهری، برگ کنار، گل ختمی، تخم شربتی، گل بابونه، زیتون، سنبل الطیب، زنجبیل، دارچین، نعناع، گل محمدی، سیاه دانه، تخم برزه کتون و بابونه در این منطقه شناسایی شده است (2).

بیش­ترین میانگین قیمت مربوط به گیاه بابونه11000تومان به ازای هر کیلوگرم میباشد و کم­ترین آن مربوط به برگ کنار2000 تومان به ازای هر کیلوگرم می­باشد. بیش­ترین میزان مصرف گیاهان طبی – دارویی مربوط به گیاه زیتون 8.5 کیلو در ماه می­باشد و کم­ترین میزان مصرف مربوط به گل محمدی 3.5 کیلو در ماه است. از نظر عطاری­ها بیش­ترین میزان مصرف گیاهان دارویی مربوط به خاکشیر12.7 کیلو در ماه بوده و کم­ترین میزان مصرف مربوط به گل محمدی 3.5 کیلو در ماه می باشد. بیش­ترین درصد فراوانی مربوط به گیاهان زنجبیل ، تخم شربتی ، آبیشم شهری و بابونه با 50% بوده و کم­ترین درصد فراوانی مربوط به گل محمدی با 23% می­باشد.

در این منطقه صادراتی به کشورهای دیگرانجام نمی­شود و تمام این گیاهان به عطاری­های شیراز فرستاده می شود. میزان آن به صورت عددی ثابت نمی­باشد و بسته به میزان احتیاج خریداران در شیراز متفاوت می باشد. بیش­ترین مورد استفاده گیاهان دارویی برای درمان ناراحتی­های اعصاب بوده که حدود 27 مورد به آن اشاره شده است.اولین گیاه معالج بیماری­های اعصاب گل گاو زبان بوده با 12 مورد و گیاه بعدی گل بابونه با 8 مورد می­­باشد.

درمان امراض توسط گیاهان طبی - دارویی

- بیش­ترین مورد درمان دل درد توسط گیاه طبی دنک می­باشد با 20 مورد و فراوانی آن 66.7% می­باشد.

- در درمان سردی به طور کل به یک مورد اشاره شده است که گیاه نامبرده برای درمان آن زنجبیل می­باشد و درصد فراوانی به دست آمده آن نیز 3.33% می­باشد.

 

 

 

نمودار1-تحلیل  برآورد تابع مصرف گیاهان طبی دارویی دریاچه ارژن و پریشان

 

درصد فراوانی

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

نمودار2-تحلیل  برآورد تابع مصرف گیاهان طبی دارویی دریاچه ارژن و پریشان

 

 

برای به­دست آوردن تابع مصرف گیاهان داروییدر تالاب پریشان از روش تابع کاب-داگلاس استفاده شده است که با استفاده از پرسش­نامه می توان متغیر­های موثر در مصرف را به­دست آورد.

تعدیل شده 0.87 درصد نشان­دهنده این امر است که عوامل تعیین کننده تابع تغیرات مصرف را تا 87 درصد توجیه می­کند و 13 درصد باقی­مانده مربوط به عواملی به غیر از عوامل یاد شده می­باشد.

چون این معادله از ضرایب حاصل ازمعادله رگرسیون بر آورد شده است ، حساسیت عوامل موثر در مصرف نسبت به مصرف گیاهان دارویی را مشخص می­سازد. در این راستا افزایش یک درصد تعداد نفرات خانوار به اندازه 0.47 درصد مصرف را بیش­تر می­کند ، هم­چنین با کاهش یک درصدی قیمت گیاهان دارویی میزان مصرف به اندازه 0.016 درصد افزایش می ­یابد.

این معادله نشان می­دهد هرچه تعداد افراد خانوار اضافه گردد میزان مصرف گیاهان طبی – دارویی نیز افزایش یافته هم­چنین هرچه سطح سواد بالاتر می­­رود میزان مصرف این گیاهان کاهش می­یابد که نشان­دهنده این موضوع می­باشد که افراد تحصیل کرده کم­تر از روش سنتی برای درمان امراض استفاده می­کنند و بیش­تر آن­ها از روش­های نوین و با استفاده از داروهای شیمیایی خود را درمان می­کنند.

معادله مصرف که از طریق جدول محاسباتی E-views به­دست آمده است به صورت معادله 1 می­باشد:

(1)

Log Q=-0.8 log E+0.12 log P+0.47 logF

      (5.1)        (-10.5)           (7.1)           

         =0.87  ADJUSTED

در این تحقیق عوامل موثر بر مصرف شامل قیمت گیاهان
دارویی (P), تعدادافراد خانواده (F), و سطح سواد افراد (E) می­باشند.

این معادله نشان می­دهد به ازاء اضافه شدن هر 1% میزان سواد افراد (E) ، میزان استفاده از گیاهان طبی – دارویی 0.8% کاهش می­یابد. به ازای اضافه شدن هر 1% قیمت گیاهان طبی – دارویی (P) ، میزان استفاده از آن0.12% افزایش می­یابد و به ازای افزایش هر 1 نفر به تعداد خانوار (F )، میزان مصرف گیاهان طبی – دارویی 0.47 % افزایش می­یابد.

همان­طور که مشاهده می شود، بیش­ترین میزان مصرف گیاهان طبی – دارویی مربوط به افزایش تعداد خانوار می­باشد و کم­ترین میزان مصرف گیاهان طبی – دارویی مربوط به بالارفتن سطح سواد افراد می­باشد.

بررسی ویژگی‌های فردی ، اجتماعی مصاحبه شوندگان

سن : توزیع سنی افراد در دریاچه پریشان به 7 دسته تقسیم شده است .

در بین 30 نفر تعداد مصاحبه شوندگان، بیش­ترین فراوانی مربوط به گروه سنی بین 20 تا 29 سال می­باشد با تعداد 12 نفرو درصد فراوانی 40%. بنابراین اکثر مصاحبه­شوندگان افراد کم سن و سال و بی­تجربه در زمینه خرید و فروش گیاهان دارویی را تشکیل می­دهند.

 

نمودار سن ارژن و پریشان

نمودار 3- بررسی وضعیت سنی مصاحبه شوندگان دریاچه ارژن و پریشان

 


 جنسیت: تعداد مردان و زنان مصاحبه شونده و درصد هر کدام مشخص گردیده­اند.

بیش­ترین فراوانی مربوط به مردان می­باشدکه فراوانی آن 16 بوده و درصد فراوانی نسبی آن 53% است که تعداد آن­ها دو برابر زن­ها می­باشد.

 

نمودار جنس ارژن و پریشان

نمودار 4- جنسیت مصاحبه شوندگان دریاچه ارژن و پریشان

 


تحصیلات: براساس یافته­های حاصل از بررسی پرسش­نامه­ها میزان تحصیلات پاسخ‌دهندگان، در این بخش به 5 دسته، بی­سواد، زیردیپلم، لیسانس و فوق­لیسانس و بالاتر تقسیم گردید.

بیش­ترین فراوانی مربوط به گروه تحصیلی زیر دیپلم می­باشد که فراوانی آن 11 نفر بوده و فراوانی نسبی آن طبق محاسبات به عمل آمده 37% می­باشد. با توجه به این که این گروه سواد بالا و آشنایی خاصی با داروهای شمیایی ندارند بیش­تر از روش سنتی که درمان توسط گیاهان طبی – دارویی می­باشند استفاده می­کنند.  

 

 

نمودار تحصیلات ارژن و پریشان

نمودار5- بررسی میزان تحصیلات مصاحبه شوندگان دریاچه ارژن و پریشان

 


شغل : در این قسمت شغل افراد مصاحبه‌شونده به تفکیک محصل، شغل آزاد، کارمند، خانه‌دار، کارگر، بازنشسته، دانشجو، بی­کار و سایر موارد می­باشد که با توجه به اهداف مورد بررسی در منطقه مصاحبه صورت گرفته است. بیش­ترین فراوانی مربوط به شغل آزاد می­باشد که نوع آن مشخص نشده است وتعداد فراوانی آن 4 نفر می­باشد که فراوانی نسبی آن 30% می­باشد.

 

 

نمودار شغل ارژن و پریشان

ویژگی های فردی مصاحبه شوندگان

وضعیت پاسخ دهندگان

بیشترین در صد فراوانی

سن

20-29 سال

40%

جنسیت

مردان

53%

تحصیلات

زیر دیپلم

37%

شغل

شغل آزاد

30%

 

 

 

 

 

 

 

 

نمودار 6  بررسی وضعیت شغلی مصاحبه شوندگان دریاچه ارژن و پریشان

 

 

بحث و نتیجه­گیری

 

با توجه به ضرورت ارزش­گذاری تالاب ها ودریاچه ها، در این تحقیق ارزش گیاهان طبی - دارویی دریاچه ارژن و پریشان به عنوان یکی از مناطق حفاظت شده مهم کشور، تعیین شده است. هم­چنین با توجه به این که در این روش (روش بازاری) جمع­آوری داده­­­ها ­­توسط پرسش­نامه و مصاحبه صورت می­گیرد، این امکان فراهم می­شود که با مطرح نمودن پرسش­های اجتماعی در زمینه­های مختلف ­مانند سطح درآمد، سواد و غیره اطلاعات کاملی به­دست آید.گیاهان طبی دارویی که به طور عمده در این منطقه موجود بود شامل پرسیاوشون ، خاکشیر ، بابونه ، برگ بید ، دن ، گل گاوزبان ، آبیشم شهری، برگ کنار ، گل ختمی ، تخم شربتی ، گل بابونه ، زیتون ، سنبل الطیب ، زنجبیل ، دارچین ، نعناع ، گل محمدی ، سیاه دانه ، تخم برزه کتون و بابونه (2) می­باشد.

بررسی نتایج مربوط به گروه­های سنی بازدید­کنندگان نشان می­دهد که بیش­ترین تعداد پاسخ دهندگان در گروه سنی 20 تا 30 سال قرار دارند. میزان تحصیلات نیز نقش خاصی در جذب بازدید­کنندگان نداشته است به­طوری­که اکثریت پاسخ­دهندگان بی­سواد بوده و ناخودآگاه از روش­های سنتی برای درمان بیماری­های خود استفاده می­کرده­اند. رابطه معنی­داری بین تعداد بازدید­کنندگان و سطح سواد وجود دارد و افراد با سطح تحصیلی بالاتر اهمیت کم­تری برای استفاده ازگیاهان طبی - دارویی قائل­اند.

به­طور کلی ارزش کل اقتصادی گیاهان دارویی دریاچه ارژن و پریشان در طول 1 ماه براساس اطلاعات و تجزیه و تحلیل هایی که از 30 عددپرسش­نامه به دست آمد 1036588تومان بوده است.

در نهایت باید به این نکته اشاره کرد که متاسفانه در ارزش­گذاری اقتصادی کارکردهای کیفی محیط­­زیست هنوز شیوه کامل بدون نقص و قابل اطمینانی که بتواند به طور دقیق ارزش اقتصادی این­گونه کارکردها را مورد محاسبه قرار دهد ابداع نشده است. از این­رو منطقی است که برخلاف منظورنمودن قابلیت‌های ویژه هریک از این شیوه‌ها دقت نتایج کسب شده با شک و تردید نگریسته شود و نتایج به­دست آمده از روش‌های امروزی، حداقل بتوانند تقریبی از حقیقت باشند.

پیشنهاد می­شود به منظور مدیریت منطقی توریسم در دریاچه پریشان در آینده تحقیقاتی در زمینه ارزش­گذاری کامل سایر جنبه­های این تالاب با استفاده از سایر روش­های ارزش­گذاری و هم­چنین  محاسبه­ ظرفیت برد موثر آن­ها با درنظرگرفتن توانمندی­های مدیریتی موجود منطقه و ارابه راهکارهای مدیریتی جهت افزایش جذب توریسم انجام گیرد.

به طور کل موارد زیر جهت بهبود وضعیت استفاده از گیاهان طبی – دارویی در دریاچه ارژن و پریشان موارد زیر با استفاده از موضوعات مطروحه در پرسش­نامه­ها پیشنهاد می­گردد :

  • ارزش اقتصادی گیاهان طبی – دارویی به مردم شناسانده شود تا علاوه  بر استفاده مفید از این گیاهان، کشت و بهره­برداری­های بیش­تری از آن­ها انجام شود. 
  •  اعمال برنامه و ایجاد امکانات مختلف جهت آشنایی و توجیه افراد تحصیل کرده برای استفاده از گیاهان طبی – دارویی.
  • برنامه­ریزی و قانونمندکردن استفاده­های مختلف از گیاهان طبی _ دارویی جهت عدم استفاده بی­رویه از این گیاهان.
  •  ارزش گیاهان دارویی و نحوه­ی استفاده صحیح از این گیاهان به مردم شناسانده شود تا مردم گیاهان دارویی را برای درمان برخی از بیماری­ها به جای داروهای شیمیایی با عوارض زیاد استفاده کنند و گیاهان دارویی را حدالمقدور جایگزین داروهای شیمیایی کنند.
  • استفاده از روش­های ارزش­گذاری و به­دست آوردن ارزش گیاهان دارویی سبب به وجود آمدن انگیزه ی برای استفاده بهینه و حفظ این گیاهان می­شود.
  • احداث گلخانه و پرورش گیاهان دارویی ارزشمند از جمله نعناع، آویشن و پونه.
  • ارایه اطلاعات کافی به عوام در خصوص کاربردهای مختلف گیاهان طبی-دارویی در درمان انواع مختلف بیماری­ها ، جهت استفاده بهینه از آن­ها.
  • تهیه­ی پرسش­نامه­هایی جهت کسب نظرات روستاییان در خصوص نحوه­ی صحیح برداشت گیاهان دارویی و حتی کشت آن­ها به­صورت گلخانه­ای.
  • تشویق افراد بومی به کاشت بیش­تر این گیاهان جهت استفاده­های دارویی و یا صادرات آن­ها.
  • ایجاد مراکزی جهت ارایه خدمات اطلاع رسانی و معرفی گیاهان طبی – دارویی  به بازدید­کنندگان و نصب علایم و تابلوهای راهنما در قسمت­های مختلف برای معرفی ویژگی‌های این گیاهان به گردشگران.
  • برنامه­ریزی و قانون­مند کردن استفاده­های مختلف از گیاهان طبی _ دارویی جهت عدم استفاده بی­رویه از این گیاهان.
  • ایجاد مراکز پزشکی در مناطق مختلف جهت آشنا کردن مردم با نحوه استفاده صحیح از گیاهان طبی – دارویی و عدم استفاده سرخود به روش سنتی از این گیاهان.
  • ضروری است برای حفظ محیط­زیست کشور از اصول و مبانی علم اقتصاد محیط زیست استفاده شود.

منابع

1-     Economic Research Service/ USDA. Appendix D

2-     Recreation Function of Wetlands, National Park Service U.S. Department of the Interior

3-     Bateman, I. J. and Willis, K.G. (1999). “Valuing environmental preference “: Theory and practice of the contingent valuation method in the US.EU, and developing counties. New York, NY: oxford university press

4-     Bishop, J.T. (1999). "Valuing forests": A Review of method and application in developing countries. (IIED), London

5-     آسافو- آجایی, جان, 1381. " اقتصاد محیط زیست برای غیر اقتصاد دانان " , ترجمه سیاوش دهقانیان و ذکریا فرج زاده. انتشارات دانشگاه فردوسی مشهد.

6-     شیرین بخش, شمس الله. حسن خونساری, زهرا. " کاربرد Eviews در اقتصاد سنجی" پژوهشکده امور اقتصادی

7-     فضلی, مینا, 1383-1382. " ارزشگذاری اقتصادی پارک چیتگر بر اساس روش کلاوسون" پایان نامه کارشناسی ارشد علوم محیط زیست

8-     8-کریم زادگان, حسن,1372." مبانی اقتصاد محیط زیست" انتشارات نقش مهر تهران.

 

 



1-  استادیار و عضو هیات علمی دانشکده محیط­زیست و انرژی واحد علوم و تحقیقات دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.

[2]-کارشناس ارشد اقتصاد محیط­زیست دانشکده محیط­زیست و انرژی واحد علوم و تحقیقات دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران *(مسوول مکاتبات).

1- Faculty of Energy and Environment, Science and Research Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran.

2- MSc student of Environmental science- Environmental Economic, Science and Research branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran *(Corresponding Author).

[5]- Pushpam Kumar

[6]- Jaouad El-Hilaly

[7]- Suneetha(2006)

[8]- M.G. Chandrakanth(2006)

[9]- Man and Biospher

 

1-     Economic Research Service/ USDA. Appendix D

2-     Recreation Function of Wetlands, National Park Service U.S. Department of the Interior

3-     Bateman, I. J. and Willis, K.G. (1999). “Valuing environmental preference “: Theory and practice of the contingent valuation method in the US.EU, and developing counties. New York, NY: oxford university press

4-     Bishop, J.T. (1999). "Valuing forests": A Review of method and application in developing countries. (IIED), London

5-     آسافو- آجایی, جان, 1381. " اقتصاد محیط زیست برای غیر اقتصاد دانان " , ترجمه سیاوش دهقانیان و ذکریا فرج زاده. انتشارات دانشگاه فردوسی مشهد.

6-     شیرین بخش, شمس الله. حسن خونساری, زهرا. " کاربرد Eviews در اقتصاد سنجی" پژوهشکده امور اقتصادی

7-     فضلی, مینا, 1383-1382. " ارزشگذاری اقتصادی پارک چیتگر بر اساس روش کلاوسون" پایان نامه کارشناسی ارشد علوم محیط زیست

8-     8-کریم زادگان, حسن,1372." مبانی اقتصاد محیط زیست" انتشارات نقش مهر تهران.